Jefferson groeide op met zwart privilege, en dat was bevrijdend maar verstikkend
©

Jefferson groeide op met zwart privilege, en dat was bevrijdend maar verstikkend

Boek (non-fictie) - Negroland - Een autobiografie

In wijze memoires beschrijft Margo Jefferson (1947) hoe het was om op te groeien in de bevoorrechte hogere zwarte klasse in Chicago. Een term als 'wit privilege' heeft ze daarbij helemaal niet nodig.

Aan politiek correcte taal doet de auteur niet

Wie geen zin heeft in gedoe over 'wit privilege', wie 'wit privilege' schromelijk overdreven vindt of modern gezeur uit de hoek waar de enge linkse mensjes wonen, moet Negroland van Margo Jefferson eens lezen. De term komt er niet in voor. Wel 'zwart privilege'.

Negerland, ja: aan politiek correcte taal doet de auteur niet. Ze is zelf zwart en o, wat zijn er toch veel kleuren zwart: 'Ivoor crème, beige, graan, leer, mocassin, kalfsleer, café au lait, en de blekere tinten van honing, amber en brons zijn het best.' Dan volgt droogjes: 'In het algemeen geldt voor vrouwen dat de donkere huidskleuren, zoals walnoot, chocoladebruin, zwart en zwart met blauwe tonen niet zijn toegestaan.'

Niet zijn toegestaan: deze passage gaat over schoonheidsidealen in het gesegregeerde Amerika van de jaren vijftig. En daarin discrimineerden zwarte Amerikanen evengoed.

Negroland is nu, twee jaar na verschijning, in het Nederlands uitgegeven voor de autobiografische reeks Privédomein van De Arbeiderspers. De logische vertaling 'Negerland' werd kennelijk toch te aanstootgevend bevonden. Daarom blijft het boek in volledig Nederlandse zinnen uitsluitend reppen over 'negroland': overdreven voorzichtigheid, zal blijken.

Ze kreeg weliswaar kansen waarvan veel blanke Amerikanen niet durven dromen, maar wil als jongvolwassene toch lange tijd dood

'Een autobiografie', staat op het omslag van deze vertaling. Klopt ook niet, dit zijn memoires. De Engelstalige memoir is een in Nederland onderontwikkeld genre, wat jammer is en zou moeten veranderen. Terwijl autobiografieën vaak te compleet willen zijn over personen wier leven ook niet altijd interessant was, is de memoir op zijn best juist selectief. Een goede memoir zet een lampje op een thema, zoals Jeanette Walls deed in Het glazen kasteel. Dat boek laat onvergetelijk goedgemutst zien hoe het is om op te groeien als white trash in een doodarm blank Amerikaans gezin met onverantwoordelijke ouders. Omdat Walls het bedrieglijke perspectief van het argeloze kind koos.

Het thema van Margo Jeffersons Negroland is juist haar opvoeding in de kleine, geïsoleerde maatschappij van de zwarte Amerikaanse hogere klasse, grotendeels geportretteerd tijdens de segregatie van de jaren vijftig: 'Binnen ons ras waren wij de zelfbenoemde aristocraten.' Ook Margo Jefferson, tegenwoordig met de Pulitzer Prize bekroond cultuurcriticus bij The New York Times, wil streng ordenen: 'Het is te gemakkelijk om pijnlijke herinneringen op te diepen als je over je eigen leven schrijft. Je rangschikt je grieven, toont ze op hun voordeligst.' Door die koele controle imponeert haar boek het meest.

Jeffersons voorouders behoorden tot de eerste vrije negers na de slavernij. De eersten die leerden schrijven, die de best opgeleide bedienden werden, de eersten die huizen konden kopen, studeerden, scholen, clubs, kerken en kranten stichtten en verenigingen voor goede doelen oprichtten. Het zelfbewustzijn van deze voorhoede loog er niet om. Ze noemden zichzelf 'het Getalenteerde Tiende Deel'. Dat klinkt nu aanmatigend, maar ging aanvankelijk vooral over de noodzakelijke voortrekkersrol van die nog maar kleine groep bevoorrechten bij de emancipatie van andere zwarten. Een rol die de zwarte aristocratie doordrongen van verantwoordelijkheidsgevoel op zich nam. Zij mochten niet falen, 'de minste vorm van falen zou tegen ons ras worden gebruikt'.

Vader Jefferson was hoofd van de afdeling kindergeneeskunde van Provident, het oudste zwarte ziekenhuis van Amerika in Chicago. Margo's moeder bewoog zich daar als 'socialite' in de hogere zwarte kringen. Weekenduitjes met het privéjacht op Lake Michigan. Zomerkampen voor intelligente artistieke kinderen, zoals Margo. De familie Jefferson behoorde tot de eerste zwarte gezinnen in Chicago die in het chique blanke Hyde Park mochten komen wonen, de buurt waar het huis van de Obama's stond voordat Barack tot president werd gekozen. Mochten, want de progressieve blanke bewoners die deze voorzichtige eerste stap heel nobel van zichzelf vonden, maakten wel degelijk onderscheid tussen 'wenselijke' en 'onwenselijke negers'. Wenselijke negers dienden zich precies zo te gedragen als zij.

Maar naarmate de echte gelijkwaardigheid van blank en zwart in Amerika langer uitblijft, laat Jefferson zien, krijgt ook het zelfbewustzijn in Negerland een minder verheffende kant en doet ook daar de hooghartigheid haar intrede: 'In Negroland beschouwden wij ons als het derde ras, ergens tussen het gros van de negers en de blanken van alle klassen in.' Voor gelijke kansen in gesegregeerd Amerika moest je beter zijn dan iedereen. En de zwarte elite in die exclusieve wereld van discrete rijkdom, ingetogen stijl, eruditie en perfecte manieren verordonneert al snel aan anderen hoe ze zich dienen te gedragen: 'Te veel van ons doen niet hun best (...) Zulke negers maakten het moeilijk voor ons allemaal. (...) Wij waren de dupe van hun nalatigheid.'

Dan breken de jaren zestig aan en neemt Black Power de burgerrechtenbeweging over. Plotseling is de zwarte elite niet meer het beste wat de zwarte geschiedenis te bieden had, maar vertegenwoordigt ze met haar blanke manieren 'de verloedering van Het Ras, een foute mutatie'. Opeens heet het dat het Getalenteerde Tiende Deel zich al die tijd heeft laten gebruiken als 'onderdrukkers' van de zwarte gemeenschap.

Wat een tragiek. Margo neemt een afro.

En haar nette zwarte vriendin met steiler haar neemt zoals veel zwarte vrouwen in die tijd zelfs een afropruik, omdat ze anders door haar politieke kennissen niet meer serieus wordt genomen.

Emancipatie heeft zoveel verstikkende kanten. Margo Jefferson laat ze allemaal zien, maar ontkent ook niet hoe Black Power haar uiteindelijk toch enigszins heeft bevrijd. Want ze kreeg weliswaar kansen waarvan veel blanke Amerikanen niet durven dromen, maar wil als jongvolwassene toch lange tijd dood. Nog steeds ziet ze wekelijks een psychotherapeut.

Waarom? Omdat ze altijd moest stilstaan bij 'RAS', denkt ze. Omdat ze de angst niet goed genoeg te zijn voor 'haar RAS' dagelijks kreeg toegediend zoals andere kinderen levertraan.

Negroland - Een autobiografie

Non-fictie
Margo Jefferson
Uit het Engels vertaald door Pauline Slot.
De Arbeiderspers; 250 pagina's; euro 24,99.

En 'wit privilege'? Dat is deze angst niet kennen, maar dat zegt ze niet. Dat begrijp je tegen die tijd zelf wel. Wat trouwens niet noodzakelijk hetzelfde is als altijd beter af zijn dan mensen met een donkere huidskleur, zoals Margo Jefferson genuanceerd laat zien.

Nee, Negroland heeft een term als 'wit privilege' helemaal niet nodig om duidelijk te maken wat het is. Wat een wijs boek.