©

Indrukwekkend boek over intellectuele wortels fascisme

Het fascisme was geen historisch bedrijfsongeval, blijkt uit dit indrukwekkende boek. Robin te Slaa toont dat de stroming intellectuele wortels had én een afgerond wereldbeeld.

Italië zou weer een wereldmacht worden. Het Romeinse Rijk zou herrijzen. En arbeiders en industriëlen zouden vreedzaam opgaan in de totalitaire 'corporatieve staat'. Zo zou de nieuwe mens ontstaan, l'uomo fascista. Zo ver kwam het niet. Het fascistische sociale experiment zou iets meer dan twintig jaar duren. Daarna, na de oorlog, werd het fascisme afgedaan als een slechte grap. Benito Mussolini was een kletskous en een poseur. En de Italianen waren als kinderen achter hem aan gelopen. En Hitler? Dat was een duivel geweest die de Duitsers had verleid. Fascisme en nationaal-socialisme waren geen 'echte' ideologieën maar samenraapsels van almachtsfantasieën en irrationele wraakzucht. Serieus onderzoek naar de wortels van deze stromingen was verspilde moeite.

Het woord fascistisch dekt blijkbaar alles wat 'fout' was

Maar ondertussen werd het etiket 'fascistisch' snel populair. Niet alleen de Nederlandse Volksunie, ook de West-Duitse regering en het bewind van Pinochet in Chili werden 'fascistisch' genoemd (en tegenwoordig IS en het Front National). Het woord dekt blijkbaar alles wat 'fout' was. Zo werden historici alsnog geconfronteerd met de vraag: wat is nu eigenlijk fascisme?

Robin te Slaa vat de wetenschappelijke inzichten helder samen. Hij laat zien dat het fascisme respectabele intellectuele wortels had én een afgerond wereldbeeld. Het bouwde voort op de linkse teleurstelling in de klassenstrijd en in de kracht van het proletariaat, dat niet in staat was gebleken om de kapitalistische samenleving opzij te schuiven.

Wat is fascisme?  

non-fictie
Robin te Slaa
Boom; 320 pagina's;
euro 24,90. Verschijnt komende week.

De klassenstrijd was een loze kreet, dus moesten de klassen samenwerken om de maatschappij te transformeren. Dit inzicht werd gecombineerd met het elitistische denken van filosofen als Pareto en Nietzsche, die stelden dat alleen een elite voor verandering kan zorgen. Zo verlangden intellectuelen aan de linker- én rechterzijde naar de komst van een doortastende voorhoede die de massa zou leiden en een eind zou maken aan uitbuiting en decadentie. En in de chaos na de Eerste Wereldoorlog waren het Mussolini's fascisten die deze belofte inlosten.

Te Slaa illustreert zijn betoog met een overvloed aan zorgvuldig geselecteerde citaten. Zóveel dat de lezer soms dreigt te verzuipen. Daarnaast blijft de diversiteit van het fascisme onderbelicht, en door de thematische aanpak krijgt de lezer weinig zicht op de historische ontwikkelingen. Maar dat zijn details.

Wat is fascisme? is een indrukwekkend boek, dat duidelijk maakt dat deze leer geen historisch bedrijfsongeval was en ook geen irrationele uitbarsting die zich elk moment kan herhalen. Het fascisme had vele intellectuele vaders. Het kind van roerige tijden.