Het donkere leven van Nina Simone
© MSH
What Happened, Miss Simone?
Alan Light

What Happened, Miss Simone?

Non-fictie

Het donkere leven van Nina Simone

In een fascinerende nieuwe biografie komt de strijdbare maar getroebleerde zangeres ook zelf aan het woord. Met een schokkende eerlijkheid.

Beyoncé heeft de Black Panthers uit de vergetelheid gehaald, ruim veertig jaar na hun opkomst en ondergang - in elk geval hun militante outfits. De zangeres en haar entourage droegen die in februari bij de Super Bowl. De hernieuwde belangstelling voor het zwarte activisme uit de jaren zestig en zeventig treft ook Nina Simone, de showbusiness-ster die de zangeres van de beweging werd met het woedende lied Mississippi Goddam.

Omstreden

Komende week gaat in de Verenigde Staten de speelfilm Nina in roulatie, bij voorbaat omstreden, en onlangs verscheen een nieuwe biografie, die voortborduurt op de gelijknamige Netflix-documentaire van vorig jaar: What Happened, Miss Simone?

Het leven en werk van Nina Simone is een hachelijk onderwerp. De makers van de speelfilm Nina (regie Cynthia Mort) haalden zich kritiek op de hals door voor de hoofdrol de lichtgekleurde actrice Zoe Saldana te casten, die vervolgens met schmink zwarter te maken en met andere ingrepen haar neus te verbreden. Wrange ironie, schreef bijvoorbeeld Ta-Nehisi Coates in The Atlantic: met haar donkere uiterlijk zou Nina Simone in Hollywood niet in aanmerking zijn gekomen om zichzelf te spelen. Terwijl een van Simones bekendste songs, Four Women, gaat over de gevolgen voor een zwarte vrouw als haar huidskleur lichter of donkerder is.

De dochter van Nina Simone, Lisa, riep op de film niet te gaan bekijken omdat haar moeders relatie met een jongeman, Clifton Henderson, in Frankrijk verzonnen zou zijn - volgens haar was de jongen homoseksueel. Lisa Simone Kelly is een belangrijke bron en 'medeproducent' van de Netflix-documentaire en ook van de biografie, geschreven door de journalist Alan Light (Rolling Stone, The New York Times). Haar ergernis zal niet door preutsheid zijn ingegeven; documentaire en boek zijn pijnlijk openhartig over Simones seksuele escapades, over de soms gruwelijke mishandelingen door haar echtgenoot Andy Stroud en over haar psychische problemen (manische depressie oftewel bipolaire stoornis). Lisa vertelt hoe haar moeder haar totaal verwaarloosde en haar tijdens een verblijf in Liberia na de scheiding van haar vader Stroud voortdurend sloeg.

Grote liefde

Stroud, een oud-politieman met een Nederlandse vader en een Afro-Amerikaanse moeder, was wel de grote liefde van Nina Simone en maakte haar groot als haar manager. Light beschrijft die haat-liefdeverhouding met de schokkende eerlijkheid van fragmenten uit Nina Simones dagboek. Stroud verwezenlijkte haar droom om in Carnegie Hall op te treden, al was het dan niet als de klassieke pianiste die ze eigenlijk had willen worden. Hij maakte haar tot miljonair en een ster op podia en in televisieshows. Ze hadden samen een prachtig huis aan de rand van New York.

Maar het beviel Stroud niet dat Simone zich meer en meer engageerde met de opkomende zwarte protestbeweging, van het geweldloze protest van Martin Luther King tot het raciale separatisme van Malcolm X. Ze joeg haar blanke publiek angst aan als ze tirades over de rassendiscriminatie in Amerika afstak in plaats van piano te spelen en te zingen.

Evenwichtige biografie

In de Netflix-documentaire ligt de nadruk op deze vreselijke en turbulente periode, die eindigde met de teloorgang van het protest - de leiders vermoord, in de cel gezet of in ballingschap gegaan. De biografie besteedt meer ruimte aan het hele leven van Nina Simone. Het boek is een ongewone exercitie, schrijft Light zelf al: meestal wordt een documentaire film gemaakt op basis van het onderzoek van een biograaf, terwijl hij de enorme hoeveelheid materiaal aan interviews door documentairemaakster Liz Garbus en haar team heeft gebruikt en zelf slechts twee interviews van ondergeschikt belang heeft afgenomen.

Daarnaast beschikte hij over de interviews die ghostwriter Stephen Cleary met Nina Simone had voor haar autobiografie uit 1991, I Put a Spell on You. Simone is ook in dat boek recht voor z'n raap en het leest lekker weg, maar de feiten en anekdotes zijn volgens Light zeer onbetrouwbaar. Bovendien ontbreekt de periode tot haar dood in 2003.

Mogelijk maakt de afstand die Light tot zijn bronnen had zijn biografie zo evenwichtig en ter zake. Hij voegt ook veel toe aan de documentaire. De jeugd van Eunice Waymon (de naam waaronder Simone in 1933 werd geboren) in Tryon, een plaatsje in North Carolina in het gesegregeerde zuiden van de Verenigde Staten, beschrijft hij fascinerend. Het zwarte wonderkind op de piano, op haar 6de ontdekt door twee blanke dames die haar onder hun hoede nemen. De pianolerares bereidt haar voor op het conservatorium, er wordt een steunfonds voor haar opgericht om de eerste zwarte klassieke pianovedette klaar te stomen. Maar aan het eind van de rit wordt ze afgewezen voor het prestigieuze Curtis Institute of Music in Philadelphia.

Later zal ze concluderen dat dat om haar ras was. Ze gaat in bars pianospelen en moet dan voor het eerst zingen. Ze neemt een artiestennaam aan (Nina, zoals een vriendje haar noemde, Simone naar de actrice Signoret), omdat haar diepreligieuze moeder er niets van mag weten.

Vriendschappen

Light beschrijft hoe belangrijk de nieuwe vriendschappen met de schrijver James Baldwin en de burgerrechtenactivist Stokely Carmichael voor haar waren. Er volgen schrijnende hoofdstukken over haar 'vlucht' naar Barbados en haar affaire met de premier daar, gevolgd door twee jaar in Liberia, waar ze naar eigen zeggen meestal 'in bikini en rubberlaarzen' liep en een keer dronken stripte in een bar. Het waren jaren zonder platen of optredens.

Voor de laatste periode verlaat Light zich vooral op de groep vrienden rond Simone, die aan de grond is geraakt. Onder hen in dit 'A-team' is een Nederlandse fan die een trouwe vriend werd, Gerrit de Bruin. Hij haalde haar naar Nijmegen en liet een psychiater naar haar kijken, die het middel Trilafon voorschreef, waardoor ze weer een reeks optredens aankon. Anderen zijn de Belgische superfan Roger Nupie en Simones trouwe gitarist Al Schackman. Simone verkaste eerst naar Amsterdam en daarna naar Zuid-Frankrijk, en Light schetst hoe ze uit de zorg van het A-team wegdreef, mede onder invloed van die Clifton Henderson.

Twee dagen voor ze stierf aan kanker, in 2003, verleende het Curtis Institute haar, op voorstel van Lisa, alsnog een eredoctoraat.