Man poseert voor grote like-button op Facebookcampus
Man poseert voor grote like-button op Facebookcampus © AP

Ging Facebook te ver met poging beïnvloeden emotie?

Een Facebook-onderzoek naar emoties van gebruikers heeft, na publicatie, veel emotie losgemaakt. De onderzoekers sleutelden aan de newsfeed van bijna 700 duizend gebruikers om erachter te komen of de emotie die in statusupdates wordt geuit 'besmettelijk' is. Heeft Facebook ethische normen overschreden, en hoe goed is het onderzoek eigenlijk?

Het onderzoek leverde interessante resultaten op, zo liet Facebook weten. Sommige gebruikers kregen meer updates te zien met woorden met een negatieve lading, anderen zagen juist vooral positieve berichten. De conclusie: mensen die in hun newsfeed meer negatieve berichten zien, plaatsen zelf ook vaker negatieve berichten, en andersom. De invloed bleek echter zeer beperkt, slechts een klein aantal mensen ging zich negatiever of positiever uiten op de site.

De publicatie van de onderzoeksresultaten maakte een storm van kritiek los. Dat Facebook de enorme database aan gegevens gebruikt voor onderzoek is niet het grootste probleem, zo menen critici, maar het bewust beïnvloeden van emotie gaat te ver. Floris Kreiken is werkzaam bij digitale privacybeschermer Bits of Freedom, hij meent dat Facebook over de schreef is gegaan: 'Natuurlijk weten we dat Facebook probeert je gedrag te voorspellen voor commerciële doeleinden. Maar dit gaat verder, hier worden gebruikers ongevraagd gebruikt als proefkonijn. De onderzoekers proberen in je gedachten te kruipen en er is geprobeerd die gedachten te beïnvloeden. Dat is heel akelig.'

Experimenteel psycholoog Daniël Lakens vindt die kritiek overdreven: 'Alle internetbedrijven doen constant dit soort onderzoeken. Het is te prijzen dat Facebook de onderzoeksresultaten publiceert. Meestal wordt niet eens openbaar gemaakt dat er onderzoek is gedaan en worden de resultaten alleen gebruikt voor commerciële doeleinden.'

'We hebben geen berichten 'verstopt', we lieten ze gewoon niet zien in sommige newsfeeds'

Onderzoekers Facebook

Geen nare beelden uit Syrië
In een reactie laten de onderzoekers weten dat ze slechts voor een kleine groep (0,04 procent van alle gebruikers) een selectie hebben gemaakt van de statusupdates in hun newsfeeds. De gebruikers kregen dus nog steeds de echte updates van vrienden te zien, er is geen treurige of blije inhoud toegevoegd door de onderzoekers zelf. Volgens Lakens is dat een belangrijk verschil: 'Wanneer ze bij gebruikers constant nare beelden uit Syrië tussen de berichten door hadden getoond, was het een ander verhaal geweest.'

Bovendien zeggen de onderzoekers geen berichten verstopt te hebben: 'Ze verschenen gewoon niet in sommige newsfeeds.' Wat er dan wel onder 'verstoppen' wordt verstaan, wordt niet duidelijk uit de reactie.

Facebook liet het onderzoek uitvoeren door onderzoekers van de Amerikaanse universiteit Princeton. Volgens Lakens hadden de onderzoekers hun methode om die reden moeten voorleggen aan de ethische commissie van Princeton, dat is echter niet gebeurd. Ook een oordeel achteraf blijft uit, wel laat Facebook in de reactie weten dat het hier in de toekomst zorgvuldiger in moet zijn. Wanneer het onderzoek niet was verbonden aan een universiteit had Facebook zich slechts aan de wet moeten houden en had het dus voorbij kunnen gaan aan de veel strengere regels van een ethische commissie.

Wat kunnen we opmaken uit de onderzoeksresultaten?
De onderzoekers claimen dat positieve berichten op Facebook ook een positieve invloed hebben op de emotie van de gebruiker. Eerder onderzoek toonde juist aan dat mensen depressief werden van al die vrolijke statusupdates van vrienden: 'Iedereen is op vakantie, en ik zit achter mijn computer.' Maar waar eerdere onderzoeken daadwerkelijk de emoties van gebruikers van sociale media testten, maakten de onderzoekers van Facebook alleen gebruik van de statusupdates op Facebook om emoties te bepalen.

Het is de vraag of berichten op Facebook representatief zijn voor de emotionele staat van de plaatser, zegt Lakens: 'Het kan best zo zijn dat een collega van een gebruiker zijn been breekt, en dat dit de emotie van de gebruiker totaal niet beïnvloedt. Toch kan zo'n gebruiker uit beleefdheid een 'sombere' reactie plaatsen. Het is niet aardig om op zo'n moment een vrolijke update te plaatsen over je eigen leven.'

Dat statusupdates op Facebook niet altijd even accuraat de emotie van de verzender weergeeft, toont onderstaande video op pijnlijke wijze.

Zeer klein effect
Wanneer we ervan uitgaan dat de statusupdates wel representatief zijn voor de emotie van gebruikers, dan is het effect dat de onderzoekers zeggen gevonden te hebben zeer klein, zegt Lakens: 'Als je naar de cijfers kijkt zie je dat er nauwelijks verschillen zijn. Pas wanneer je voor duizenden gebruikers beïnvloedt wat ze te zien krijgen, zie je een zeer gering effect op de toon van de updates. Wanneer je ongeveer 500 vrienden hebt op Facebook, die allemaal tot de geteste gebruikers behoren, kun je het effect niet waarnemen.'

Ter vergelijking: wanneer het onderzoek zou gaan over de lichaamslengte van de gemiddelde man, zou het gevonden effect een groei zijn van minder dan een menselijke haar, zo merkte wetenschapper Rogier Kievit op Twitter op.

De samenwerking tussen Facebook en Princeton heeft vooral een interessant kijkje gegeven in de onderzoekskeuken van de grootste netwerksite ter wereld. Het beinvloeden van emotie lijkt echter met name gelukt na het onderzoek: door publicatie van de resultaten en onderzoeksmethode.