Geen boetekleed voor God of de Romanschrijver

Recensie van Atonement

Vooral de in zijn verhalen terugkerende combinatie van geweld, seksualiteit en kinderen, deed stof opwaaien. Een vader die seksueel opgewonden raakt van zijn veertienjarige dochter en haar vriendin, een twaalfjarige die doodkalm over de verdrinkingsdood van een moeder en haar baby vertelt, een veertienjarig jongetje dat uit de doeken doet hoe hij zijn zusje verkrachtte - het liet weinig lezers onberoerd. Hoewel zijn verhalen hem bijnaam Ian McAbre opleverden, was er geen twijfel over het hoge literaire niveau.De twee beklemmende romans die erop volgden, The Cement Garden (1978) en The Comfort of Strangers (1981), waarin dood, verminking, sadisme en masochisme wederom welig tierden, versterkten zowel zijn controversiële imago als zijn goede reputatie. Zijn vijfde boek, de roman The Child in Time (1987) wordt beschouwd als een keerpunt in zijn. Dit boek, over de verdwijning van een driejarig kind, de rouw van de ouders en de uiteindelijke overwinning van het verdriet, markeert volgens sommigen de 'volwassenwording' van de auteur. McEwan zelf zei in interviews dat het vaderschap hem een groter maatschappelijk verantwoordelijkheidsgevoel had gegeven.De romans die volgden - The Innocent (1990), Black Dogs (1992), Enduring Love (1997) en Amsterdam (1998) - lieten meer ruimte voor mededogen dan McEwans vroege werk. Het terugtreden - hoewel het nooit geheel verdween - van obsessieve seksualiteit in zijn werk, kwam hem zelfs op schampere opmerkingen van zijn collega Adam Mars-Jones staan, die schreef dat het herlezen van McEwans werk neerkwam op het traceren van een afnemend libido.Het lijkt erop dat McEwan met zijn tiende boek (elfde, als je het kinderboek The Daydreamer meerekent) een synthese van zijn vroege en late werk tot stand heeft gebracht. In Atonement keren elementen als jeugdigheid en seksualiteit terug, maar er is tegelijkertijd volop ruimte voor de verwerking van morele implicaties. Bovendien plaatst McEwan zijn onderwerp in een boeiende filosofische context en speelt hij een geraffineerd literair spel. Dit alles levert een gecompliceerde, spannende en buitengewoon intrigerende roman op. Atonement is McEwans beste werk. Het is een van de belangrijkste boeken die de Britse letteren de laatste jaren hebben opgeleverd.Atonement begint op de warmste dag van de zomer van 1935. Plaats van handeling is een groot landhuis, ergens in Surrey, eigendom van de familie Tallis. Vader is werkzaam bij het Ministerie van Defensie (nooit thuis, want vrij druk met zijn Londense maîtresse), moeder is een verbitterde vrouw die aan migraine lijdt en zich veelvuldig terugtrekt. Hoofdpersonen zijn de dochters des huizes, met name de dertienjarige Briony.Briony ambieert schrijfster te worden. Aan het begin van het boek is zij druk bezig met het script van een toneelstuk ter gelegenheid van de aanstaande terugkeer van haar broer Leon. De rollen zullen worden gespeeld door haar neven en nichten, die in het landhuis komen logeren omdat hun ouders zijn gescheiden. Daarnaast komen ook Briony's oudere zus Cecilia en haar vriend Robbie naar huis. Robbie is de zoon van een van de personeelsleden van de familie Tallis, en studeert op hun kosten in Cambridge.Rondom deze homecomings zal zich, in minder dan 24 uur, een reeks gebeurtenissen afspelen die de levens van deze mensen ingrijpend zal beïnvloeden. McEwan trekt er de de helft van de roman voor uit, om dit etmaal in detail te beschrijven.De eerste cruciale gebeurtenis vindt plaats bij de fontein op het landgoed. Cecilia is boos op Robbie omdat hij haar in Cambridge heeft genegeerd. Het tweetal ruziet een beetje bij de fontein waar Cecilia een vaas met water wil vullen. Twee stukken van de vaas breken af en vallen in het water. Briony ziet toe hoe haar zuster haar jurk uittrekt en in haar ondergoed in de vijver springt om de stukken aardewerk op te duiken.De scène, met duidelijk erotische ondertoon, maakt veel indruk op Briony, al kan ze de gebeurtenissen niet goed duiden. Maar ze realiseert zich wel dat ze de wereld van sprookjeskastelen en prinsessen achter zich moet laten en zich nu op de wereld van de 'gewone', echte mensen moet oriënteren, op hun onbegrijpelijkheden en geheimen.Later die dag schrijft Robbie een excuusbriefje aan Cecilia. Daarnaast pent hij wat fantasieën over haar neer, onder andere het zinnetje 'I want to kiss your cunt'. Die avond overhandigt hij het briefje aan Briony, met het verzoek het aan Cecilia te geven. Helaas heeft hij het verkeerde epistel in de envelop gestoken en helaas leest de bloednieuwsgierige Briony het schrijfsel alvorens het af te leveren. Briony is geschokt, Cecilia niet. Zij raakt opgewonden door Robbie's bekentenis en nog diezelfde avond bedrijven de twee de liefde in de bibliotheek. Ook dit tafereel wordt gadegeslagen door Briony, maar zij interpreteert de hartstocht van het tweetal als een woest gevecht.Deze gebeurtenis, zowel als de rauwe taal van het briefje, brengt haar tot de overtuiging dat Robbie een maniak is. Wanneer later die avond één van de bezoekende nichtjes in het bos wordt verkracht, of zegt te zijn verkracht, twijfelt Briony niet aan de identiteit van de dader. Ze overtuigt zichzelf en de anderen dat ze Robbie de verkrachting heeft zien plegen, waarop deze de gevangenis indraait.Met deze samenvatting lijkt onvergeeflijk veel van de inhoud van Atonement te zijn verraden, maar in feite gaat het hier hooguit om een flinke tip van de sluier. Toch onthult deze tip een van de hoofdthema's. Essentieel onderdeel van de gebeurtenissen vormen immers de waarneming en interpretatie van Briony. Zij heeft dingen gezien die ze als dertienjarige maar zeer ten dele kan begrijpen. Ze is bijvoorbeeld niet in staat onderscheid te maken tussen seksuele hartstocht en agressie, met alle gruwelijke gevolgen van dien. Het feit dat ze een schrijfster in de dop is, geeft het geheel nog een extra dimensie, zoals later in de roman zal blijken.Atonement is opgebouwd uit drie delen en een epiloog. In het tweede deel maken we een sprong in de tijd van vijf jaar en belanden in mei 1940, als het Britse Expeditieleger op het vasteland zich aan het terugtrekken is naar Duinkerken. Robbie, die de gevangenis heeft mogen verlaten om dienst te nemen, zit in dat terugtrekkende leger. Briony en Cecilia (die nog steeds van Robbie houdt) leven in onmin; beiden werken als verpleegster in Londen. Voor Briony, die diep gebukt gaat onder een schuldgevoel, is het een vorm van boetedoening.In het derde deel is Briony 77 jaar. Ze is een succesvol schrijfster en werkt al zestig jaar aan een roman die blijkt samen te vallen met die van McEwan. Wel gaat haar geheugen de laatste tijd sterk achteruit, als gevolg van beginnende dementie.Atonement is een meeslepende boek dat de lezer voortdurend voor verrassingen plaatst. Tegelijk is het een meditatie over de kunst van het vertellen en de verantwoordelijkheden van de schrijver. De verteller interpreteert en ordent de werkelijkheid. Hij schept. Dat is wat Briony op haar dertiende deed, toen ze de gebeurtenissen die ze waarnam in een stramien plaatste dat ze logisch en verklaarbaar maakte, met alle gevolgen van dien. En dat is wat ze de decennia daarna is blijven doen, met het schrijven van Atonement, eveneens met alle gevolgen van dien.Hoewel het er nergens te dik boven op ligt, is de roman doorspekt met verwijzingen naar de boeken en personages van schrijvers die met hetzelfde bijltje hebben gehakt. Adela Quested en haar vermeende verkrachting in A Passage to India van E.M. Forster, de onbegrepen waarnemingen van een kind in Henry James' What Masie Knew, van Cyril Conolly tot Virginia Woolf en van J.P. Hartley tot Elizabeth Bowen.Het motto van Atonement is ontleend aan Northanger Abbey van Jane Austen, een persiflage op de sensationele gothic novels van Ann Radcliffe. De hoofdpersoon van Austens roman, Catherine Morland, laat haar verbeelding door deze romans zo opzwepen, dat ze overal boeven en moordenaars ziet. Iedere toeschouwer, iedere lezer, is tevens verteller, zo houdt McEwan ons voor; de schrijver het allermeest.Maar hoe zit het met de atonement, de mogelijkheid tot boetedoening, van schrijvers? In Briony's woorden: 'Hoe kan een schrijfster boete doen wanneer zij, met haar absolute macht om gebeurtenissen naar haar hand te zetten, God is? Er is niemand, geen enkele hogere entiteit, waartoe ze zich kan wenden en die haar kan vergeven. Buiten haar is er niets. In haar verbeelding heeft ze de grenzen en de voorwaarden vastgelegd. Geen boetedoening voor God of romanschrijvers, zelfs al waren ze atheïst.'De God van Atonement is, net als die van het Oude Testament, een wrede god. Maar wat kan hij schrijven!Ian McEwan: Atonement
Jonathan Cape, import Nilsson & Lamm; 372 pagina¿s; f 49,95.
ISBN 0 224 06252 2