Mohsin Hamid in 2013.
Mohsin Hamid in 2013. © Foto Alamy Stock Photo

Exit West is overtuigende en doorvoelde migratieroman

Boek (fictie) - Exit West

De Brits-Pakistaanse auteur Mohsin Hamid heeft een overtuigende en doorvoelde roman over migratie geleverd. Exit West is geen simplistische verkettering van de schrikreactie op de vluchtelingenstroom.

Mohsin Hamid, fictie

Hamish Hamilton, import Penguin Books; 230 pagina's; euro 17,95.

Op 8 juni verschijnt bij De Bezige Bij de gelijknamige Nederlandse vertaling door Saskia van der Lingen; euro 19,99.

Geboren in Pakistan, deels opgegroeid in de Verenigde Staten, houder van een Pakistaans en een Brits paspoort en door de jaren heen woonachtig geweest in Lahore, New York, Londen, als ook in Griekenland en Italië, verkeert Mohsin Hamid (1971) in een bijzondere positie om te schrijven over het onderwerp migratie. Dat is af te lezen aan zijn overtuigende en doorvoelde roman Exit West.

Die begint in een niet met name genoemde islamitische stad waar hoofdpersonen Saeed en Nadia elkaar ontmoeten tijdens een avondcursus over corporate identity en product branding.

Overal in de stad deuren verschijnen deuren via welke je in één stap naar een plaats elders ter wereld kunt ontsnappen

Reclameman Saeed is van de twee het meest traditioneel: hij heeft een zekere belangstelling voor religie, draagt een baard, maar 'geen volle baard' en is afkerig van seks voor het huwelijk. Nadia, die bij een verzekeringsmaatschappij werkt, is areligieus, rijdt motor en snoept graag van hallucinatoire paddestoelen. Weliswaar draagt ze lange zwarte gewaden, maar dat is slechts 'zodat mannen hun poten thuishouden'.

Terwijl de twee verliefd worden, dreigt de steeds gespannener situatie in hun stad uit te groeien tot een burgeroorlog. Mensen willen naar elders en steeds sterker worden de geruchten dat er overal in de stad deuren verschijnen - echte, geen metaforische - via welke je in één stap naar een plaats elders ter wereld kunt ontsnappen.

Dan barst het geweld los. Saeeds moeder wordt vermoord. De rouwperiode is maar nauwelijks voorbij of rebellen, 'op zoek naar mensen van een bepaalde religie', komen het appartementengebouw doorzoeken. De bovenbuurman wordt afgeslacht, zijn vrouw en dochters afgevoerd. Dit is voor Saeeds vader het signaal zijn zoon en diens vriendin te bezweren dat ze moeten vluchten. De twee slagen erin zo'n geheimzinnige deur te vinden en belanden vervolgens in een overvol vluchtelingenkamp op het Griekse eiland Mykonos.

Exit West is een geslaagde hybride van magische en realistische elementen

Door opnieuw gebruik te maken van de mysterieuze deuren, die zich kennelijk overal ter wereld bevinden, vluchten Nadia en Saeed verder, eerst naar Londen en vervolgens naar de San Francisco Bay Area.

Exit West is een geslaagde hybride van magische en realistische elementen. Door deuren te introduceren die fungeren als een soort aardse wormgaten, verschaft Hamid zichzelf de mogelijkheid de focus van zijn roman nadrukkelijk te richten op het fenomeen migratie zelf.

Natuurlijk had hij ervoor kunnen kiezen ook de onmenselijke manier waarop die migratie plaatsvindt - mensensmokkelaars, afpersing, gruwelijke taferelen op weg naar en op de wrakke bootjes, verdrinkingsdoden - een uitvoerige plek te geven. De immoraliteit van en terechte verontwaardiging over deze feiten is echter te vanzelfsprekend voor woorden, zo lijkt de impliciete boodschap van Exit West.

Exit West is geen simplistische verkettering van de westerse schrikreactie op de toevloed van vluchtelingen

Hamids blik is breder. Niet voor niets bieden de magische deuren die hij beschrijft tweerichtingsverkeer. Waar vluchtelingen van oost naar west reizen, maken ideologische sympathisanten met de rebellen de reis in omgekeerde richting. En wie weet, wordt de plek die vandaag als een veilig toevluchtsoord geldt op een dag een plaats waar mensen juist vandaan willen.

Exit West is geen simplistische verkettering van de westerse schrikreactie op de toevloed van vluchtelingen uit landen met andere culturen en religies. Hamid schetst in zijn boek ook de verwarring en verscheurdheid die het toenemend multiculturele karakter van westerse samenlevingen met zich meebrengt. Hoewel het woord Brexit in de roman niet valt, is Hamids beschrijving van een gespleten en mogelijk uiteenvallend Groot-Brittannië beeldend en veelzeggend.

Tegen het eind van Exit West voert de auteur een oude vrouw op die haar hele leven in dezelfde woning in Californië heeft gewoond, maar de sterk veranderde stad om haar erf heen nauwelijks meer herkent. Zijn wijze conclusie: 'We zijn allemaal migranten door de tijd.'