Benny Claessens en Elsie de Brauw in Die Fremden.
Benny Claessens en Elsie de Brauw in Die Fremden. © DPA

Die Fremden is betekenisvol en bloedserieus

Theater

In een halfduister, schitterend toneelbeeld dolen figuurtjes rond op kolengruis. De wereld wordt groter, onze leefruimte kleiner, zegt dat beeld: magistraal. De woordloze klanken van sopraan Katrien Baerts vormen een hoogtepunt in deze megaproductie van muziek, tekst en beeld over naamlozen.

Die Fremden (Theater) Naar de roman Meursault - contre-enquête van Kamel Daoud door NTGent en RuhrTriënnale. In Zeche Auguste Victoria, Marl. Daar nog t/m 10/9; van 21 t/m 27/9 in Gent.

Eigenlijk is de locatie de hoofdrolspeler in de megaproductie Die Fremden, geregisseerd door Johan Simons, als coproductie van de RuhrTriënnale en NTGent. De voorstelling wordt opgevoerd in een immense hal van industriecomplex Zeche Auguste Victoria bij het stadje Marl. Een voormalige kolencentrale waarin een tribune is gebouwd voor 1.200 man en met een speeloppervlak van 245 bij 120 meter. Dit is geen theaterpodium meer, dit is een voetbalveld.

In het midden van die hal staat het Asko/Schönberg ensemble opgesteld, onder leiding van maestro Reinbert de Leeuw. Daaromheen cirkelen vijf acteurs onder wie Elsie de Brauw, Pierre Bokma en de Duitse Sandra Hüller. Boven hen hangen twee grote videoschermen waarop filmbeelden worden geprojecteerd. Muziek, tekst en beeld staan hier ten dienste van een grote vertelling: het verhaal van de naamlozen onder ons, de vreemdelingen, de vluchtelingen, de identiteitslozen.

De roman

Simons en zijn team hebben de roman Meursault - contre-enquête (2015) van de Algerijnse journalist Kamel Daoud als uitgangspunt genomen. De Nederlandse vertaling van dat boek luidt Moussa of de dood van een Arabier. En over die Arabier gaat het, de Arabier die Camus als slachtoffer van een brute moord naamloos opvoert in zijn roman L'étranger (1942). Dat boek, met als thema de kolonisatie en het verschil in culturen, zoomt vooral in op de dader, de Arabier blijft zonder naam. Daoud geeft met zijn boek de Arabier een identiteit door zijn kant van het verhaal te laten vertellen. Uiteindelijk is zijn repliek een afrekening met postkoloniaal denken, de rigiditeit van religies en het onderdrukken van het zinnelijke.

Het theater

De acteurs zijn vanaf de tribune piepkleine mensjes

Die Fremden kent een tamelijk ingewikkelde vertelstructuur, omdat de vijf acteurs de diverse personages door elkaar spelen. Bovendien zijn ze vanaf die tribune piepkleine mensjes, marionetten die huppelen en springen en af en toe van voor naar achteren rennen. Hun stemmen zijn versterkt en komen van alle kanten: het is dus goed opletten wie wat zegt, en waarom, en op welk moment in het verhaal. Door de enorme afstand kan van subtiliteit in hun spel geen sprake zijn.

De muziek

Asko/Schönberg speelt onder leiding van De Leeuw stukken van György Ligeti, Mauricio Kagel en de prachtige aria Bouchara van Claude Vivier, gezongen door sopraan Katrien Baerts. Haar optreden is een hoogtepunt van de voorstelling, omdat de woordloze klanken die zij zingt meer zeggen over niet gehoord worden dan de tekst. Soms worden de muziekstukken helemaal uitgespeeld, dan weer dient de muziek als ondergrond voor de handelingen. Echt integreren tot muziektheater doen beide disciplines niet.

De beelden

De wereld wordt steeds groter, maar de ruimte die we elkaar gunnen steeds kleiner

In het eerste deel van Die Fremden zien we op de grote schermen vooral historische beelden van de Algerijnse strijd tegen de Fransen, als illustratie bij het verhaal. Later belanden we in het nu: Duitse politiemannen en ambtenaren controleren een stroom asielzoekers die de hal betreden, tussen veldbedjes en plastic zakken met kleren. Papieren, stempels, bureaucratie. De figuranten in die film, gemaakt door kunstenaar Aernout Mik, zijn niet alleen mannen met baarden en vrouwen met hoofddoeken, maar voornamelijk westerse mensen. Dat wil maar één ding zeggen: de vreemden, dat zijn wij allemaal.

De ruimte

Die boodschap komt in Die Fremden nog het hardst aan in het gebruik van de ruimte. Naar het eind toe wordt steeds vaker het hele speelveld gebruikt: in een halfduister, schitterend toneelbeeld zien we figuurtjes in strakke choreografie en eindeloze regelmaat ronddolen op grijs kolengruis. De wereld wordt steeds groter, maar de ruimte die we elkaar gunnen steeds kleiner. Dat willen deze beelden zeggen, en dat is magistraal.

Het is te prijzen dat Simons op de RuhrTriënnale theater maakt over de grote onderwerpen van deze tijd, tegen de vervlakking en afstomping in. Theater ook dat gezien zijn omvang nergens anders gemaakt kan worden. Maar tegelijk is Die Fremden erg cerebraal en afstandelijk. Het is in heel zijn dramaturgisch verantwoorde perfectie ook erg Duits theater: betekenisvol en bloedserieus.

'Een radicale denkpiste' werd dit locatietheater al genoemd. Maar nadenken over wat er om ons heen allemaal gebeurt, kan ook simpeler. Laatst zag ik in een tentje op De Parade de voorstelling Samenloop van omstandigheden van Saman Amini, Iraanse vluchteling, nu theater-maker in Nederland. Een half uurtje theater dat alles en iedereen door elkaar schudde. Over een naamloze, die met man en macht probeert een naam te worden.

De RuhrTriënnale 2016 is de tweede editie waarvoor Johan Simons als intendant verantwoordelijk is. Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap is zijn thema, verspreid over drie jaren.

Simons' streven is het prestigieuze festival op industriële locaties in het Ruhrgebied aantrekkelijk te maken voor zowel de culture elite als de plaatselijke bevolking. Op de première van Die Fremden was de Duitse president Joachim Gauck eregast. Na afloop was er geen chique ontvangst met champagne en dure hapjes, maar een Arabisch buffet met couscous en lamsspiesjes. In de tl-verlichte partytent stonden lange tafels waaraan iedereen kon plaatsnemen.

De komende weken zijn in de RuhrTriënnale onder meer nicht schlafen -Mahler Projekt van Les Ballets C. de la B, MEDEA.MATRIX van Susanne Kennedy, Golden Hours van Anne Teresa De Keersmaeker en De dingen die voorbijgaan (naar Louis Couperus) van Toneelgroep Amsterdam te zien. Allemaal opgevoerd in voormalige kolencentrales, machinefabrieken, hoogovens en ijzergieterijen.

RuhrTriënnale editie 2016

De RuhrTriënnale 2016 is de tweede editie waarvoor Johan Simons als intendant verantwoordelijk is. Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap is zijn thema, verspreid over drie jaren.

Simons' streven is het prestigieuze festival op industriële locaties in het Ruhrgebied aantrekkelijk te maken voor zowel de culture elite als de plaatselijke bevolking. Op de première van Die Fremden was de Duitse president Joachim Gauck eregast. Na afloop was er geen chique ontvangst met champagne en dure hapjes, maar een Arabisch buffet met couscous en lamsspiesjes. In de tl-verlichte partytent stonden lange tafels waaraan iedereen kon plaatsnemen.

De komende weken zijn in de RuhrTriënnale onder meer nicht schlafen -Mahler Projekt van Les Ballets C. de la B, MEDEA.MATRIX van Susanne Kennedy, Golden Hours van Anne Teresa De Keersmaeker en De dingen die voorbijgaan (naar Louis Couperus) van Toneelgroep Amsterdam te zien. Allemaal opgevoerd in voormalige kolencentrales, machinefabrieken, hoogovens en ijzergieterijen.