De geschiedenis van de joden
Simon Schama

De geschiedenis van de joden

Non-fictie

De geschiedenis van de joden

Simon Schama begint in Elephantine voor zijn genuanceerde geschiedenis van de joden

Elephantine is een stuk minder bekend dan Jeruzalem. Het is de naam van een stadje in het zuidelijke stroomgebied van de Nijl dat in de zesde en vijfde eeuw voor Christus hoofdzakelijk door Joden werd bewoond. Dankzij archeologische vondsten, met name in het Aramees beschreven stukjes papyrusriet, is Elephantine het oudste Joodse stadje waarover historisch verantwoorde beweringen kunnen worden gedaan.

In het omvangrijke eerste deel van zijn geschiedenis van de Joden (van 1000 v.c. tot 1492) doet de Brits-Joodse historicus Simon Schama - onder meer bekend door boeken over de Gouden Eeuw en de Franse tijd in de Nederlanden - een gretige poging om iets zichtbaar te maken van het dagelijks leven in Elephantine. De Joodse inwoners aten er al matses tijdens Pesach, het feest waarbij - nogal ironisch in dit geval - de uittocht uit Egypte wordt gevierd. En ze hadden hun eigen tempel. Maar verder trokken ze zich niet zo heel veel aan van de talrijke religieuze voorschriften. Zo waren er bijvoorbeeld veel gemengde huwelijken.

Schama noemt Elephantine het vroegste voorbeeld van een cultuur 'waar het mogelijk was Joods én Egyptisch te zijn, net zoals het later mogelijk zou zijn Joods en Nederlands of Joods en Amerikaans te zijn.' De twee manieren om het Joods zijn in te vullen, orthodox en naar binnen gericht of kosmopolitisch, als middelaar tussen culturen, bestaan volgens Schama 'al naast elkaar zolang er Joden zijn'.

Uiteraard zag het jodendom er 2.500 jaar geleden anders uit dan in de Middeleeuwen of tegenwoordig. Schama staat uitvoerig stil bij de ontwikkeling van de Joodse religie die in de eeuwen na de verwoesting van de tweede Tempel in Jeruzalem in 70 na Christus zijn huidige vorm kreeg. Niet langer ging het om dierenoffers, gebracht onder toezicht van priesters , zoals in het Jeruzalem van de Tempel, maar om het gebed in de synagoge. En de Tora (het Oude Testament) werd voorzien van uitvoerige, levendige en soms uitgesproken tegenstrijdige interpretaties in de Talmoed.

Eeuwenlang vormde de Joodse religie het centrale element in het Joodse leven. De ene God, wiens naam zo heilig is dat die niet mag worden uitgesproken, bedient zich uitsluitend van het Woord. En die gerichtheid op woorden is volgens Schama essentieel voor de Joodse identiteit. 'Vanaf het begin (...) stond Joods zijn gelijk aan mens van het boek zijn.'

Schama voert zijn lezers langs hoogte- en dieptepunten uit het Joodse bestaan. Verrassend is de grote rol van Alexandrië als Joods cultureel centrum, zowel in de Hellenistische tijd als na de opkomst van de islam. De beroemde filosoof Maimonides schreef er in de twaalfde eeuw zijn loflied op de ratio, want het verstand was 'het grootste geschenk dat God de mens had gegeven.'

Ook het Moorse Andalusië, hoewel niet het paradijs van Joods/islamitische harmonie dat sommigen er achteraf van maken, bood een vruchtbare bodem voor Joodse culturele bloei; Schama citeert uit 12de-eeuwse gedichten van Jehuda Halevi en uit de correspondentie die vanuit Spaans Andalusië werd gevoerd met de Joodse koning van het ver in West-Azië gelegen Chazarië. De briefwisseling was in het Hebreeuws, 'niet de gebruikelijke taal van diplomatieke betrekkingen, maar hoe moesten de Joden van Al-Andalus en Chazarië elkaar anders begrijpen?'

Dieptepunten zijn er ook genoeg. Al de oude Grieken schijnen zich te hebben geërgerd 'aan de halsstarrigheid van het Joodse anders-zijn'. Maar dat was nog niets vergeleken met de pesterijen en erger waaraan de aanhangers van de twee concurrerende monotheïstische religies, christendom en islam, hun Joodse broeders en zusters geregeld blootstelden. Vooral in het christelijke Europa van de Middeleeuwen was het bar en boos zodra rondtrekkende kruisvaarders en fanatieke monniken de 'godsmoordenaars' in het vizier kregen. Maar ook de Joodse veerkracht bleek indrukwekkend. Simon Schama vertelt 'het verhaal van een cultuur die zich voortdurend teg

en vernietiging heeft verzet' lucide en genuanceerd.