Een onderzoeker op de ivf-afdeling van het academisch ziekenhuis Maastricht (azM) is bezig met apparatuur voor embryoselectie.
Een onderzoeker op de ivf-afdeling van het academisch ziekenhuis Maastricht (azM) is bezig met apparatuur voor embryoselectie. © ANP

Kabinet in spe tast de medisch-ethische tsunami liever eerst even rustig af

Een voorzichtige verruiming van de Embryowet, wetenschappelijk leidend blijven, geen medische vooruitgang ten koste van alles, volop ruimte voor ethische bezinning, goed leunen op de Gezondheidsraad. Met die nogal omfloerste afspraken hoopt informateur Gerrit Zalm VVD, CDA, D66 en ChristenUnie te bewegen tot compromissen op een van hun grootste hoofdpijndossiers: hoe om te gaan met de tsunami van futuristische medische technieken die afraast op de mens?

Vooral de Embryowet, uit 2002 alweer, is een pijnpunt. De wet verbiedt onder meer om embryo's te kweken en te manipuleren voor onderzoek, zodat patiënten met bijvoorbeeld een ernstige erfelijke aandoening in de familie iets anders moeten verzinnen: kinderen krijgen met een zaad- of eiceldonor, of kiezen voor 'embryoselectie'. Bij die methode bevrucht men meerdere embryo's, waaruit men de gezonde kiest voor implantatie.

Wat gebeurt er met de ontwikkeling als ik dit stukje dna verander?

Maar de wetenschap is inmiddels alweer veel verder. Zo is het dankzij de komst van nieuwe moleculaire technieken mogelijk om het dna van embryo's tot op de genetische letter nauwkeurig te 'redigeren'. Dat opent ongekende mogelijkheden voor onderzoek - wat gebeurt er met de ontwikkeling als ik dit stukje dna verander? - en biedt zelfs zicht op het volledig repareren van erfelijke aandoeningen.

Na twee weken vernietigd

Vorig jaar kondigde minister Schippers daarom al aan dat ze het kweken van embryo's voor onderzoek onder bepaalde omstandigheden wil toestaan. De Gezondheidsraad en de Commissie genetische modificatie (Cogem) willen nog iets verder gaan in het toestaan van het kweken en bewerken van menselijke embryo's. Voorwaarde blijft wel dat er geen alternatief is, en dat het embryo niet mag uitgroeien tot foetus, maar na twee weken wordt vernietigd. Dat is het moment waarop het embryo voor het eerst iets van structuur begint te vertonen.

Op de achtergrond spelen diepe, filosofische vragen. De Embryowet gaat ervan uit dat een embryo - geen foetus met handjes en voetjes, maar gewoon een onzichtbaar klein klompje zich delende cellen - nog geen mens is. De ChristenUnie en veel CDA-leden zien dat anders en beschouwen een embryo wel degelijk als menselijk wezen. Ander twistpunt is hoe ver de dokter mag gaan. Het repareren van genetische defecten bij embryo's kan immers naadloos overvloeien in het maken van 'supermensen': denk aan het gezondheidsvoordeel van een mooi uiterlijk of sterke spieren. Maar voorstanders wijzen erop dat onder meer de VS, België, Zweden en het Verenigd Koninkrijk hun embryowetten allang hebben verruimd, waardoor Nederland achterop dreigt te raken.

Vermenselijkte varkens

De partijen zullen de technieken een voor een bezien, stelt Zalm althans voor in zijn conceptcompromis dat het Algemeen Dagblad inzag, steeds met in het achterhoofd de vraag in hoeverre de technologie noodzakelijk is. Dat is een uitsteltactiek die nog wat belooft, want in aantocht is nog een trits andere, grensvervagende medische technieken. Denk aan het transplanteren van organen van 'vermenselijkte' varkens, het kweken van menselijke minibreintjes buiten het lichaam om ziektes te begrijpen, of aan het opkweken van zaad- en eicellen uit huid, zodat ook homostellen biologische kinderen kunnen krijgen.

Ook voor die laatste techniek is het maken van embryo's absoluut noodzakelijk, zegt hoogleraar medische ethiek Guido de Wert (Universiteit Maastricht) desgevraagd. 'Critici zeggen vaak dat het vervaardigen van embryo's niet nodig is, omdat er zoveel restembryo's zijn, die overblijven na een ivf-behandeling', zegt De Wert aan de telefoon vanuit Vietnam. 'Maar om de effectiviteit en veiligheid van nieuwe, innovatieve voortplantingstechnieken te kunnen toetsen, is het nodig om ze uit te proberen.'

Onderzoek met restembryo's is nu al toegestaan. De Wert merkt op dat er 'geen echt principieel verschil is' met het maken van nieuwe embryo's voor onderzoek. 'Critici van verruiming doen of we de deur opengooien naar iets heel nieuws. Maar dat is ethisch en juridisch gezien zeer de vraag', vindt de Wert.

Meer weten over embryoselectie?

De Gezondheidsraad en de en de Commissie genetische modificatie (Cogem) stelden in maart in een advies aan minister Schippers dat het legaal moet worden om menselijke embryo's te kweken en genetisch te bewerken. 'Uiteindelijk zijn alle ontwikkelingen erop gericht het lijden van mensen terug te dringen'. Lees het hier.

Neanderthalers klonen? Mensencellen in een muizenmal laten groeien? Het Amerikaanse lab van George Church loopt erin voorop en stuit daardoor op allerlei ethische vraagstukken. De Nederlandse bio-ethicus Jeantine Lunshof staat Church daarin bij. De Volkskrant had met haar een vraaggesprek aan de hand van drie intrigerende experimenten. (+)

Nederland moet zijn regels moderniseren om de tsunami van nieuwe biotechnieken het hoofd te bieden, signaleerde de Cogem vorige zomer al. Lees hier het hele artikel (+).

Is de supermens in aantocht? Met de nieuwste genetische technieken is die vraag opeens aan de orde, signaleerde de Volkskrant al eerder. (+)

'CRISPR-Cas', heet de nieuwe wondertechniek van de genetische manipulatie. De Volkskrant sprak met Jennifer Doudna, die de techniek bedacht: 'Opeens kunnen we, poef!, alles genetisch veranderen'. (+)