Stemmen in Utrecht.
Stemmen in Utrecht. © Guus Dubbelman - de Volkskrant

De kater na het referendum

 

Het belangrijkste democratische effect van dit referendum is dat het het vertrouwen in de democratie vooral verder ondermijnt

Voorlopig gebeurt er dus niets. De regering stelt het trekken van haar eigen conclusie tot na het Brexit-referendum uit. Maar de belangrijkste conclusie uit het Oekraïne-referendum zal straks hoe dan ook zijn, dat iedereen met een kater is blijven zitten.

De voorstanders van het verdrag, omdat zij bij de stembus opnieuw een belangrijke Europese kwestie verloren hebben, waarin zich de wijdverbreide weerzin tegen de huidige EU openbaart. En de tegenstanders, omdat hun afwijzing tot weinig leiden zal, en dus de frustratie over het gebrek aan (nationale) zeggenschap de afkeer van Den Haag en Brussel extra zal vergroten.   

In die zin is het belangrijkste democratische effect van dit referendum dat het het vertrouwen in de democratie vooral verder ondermijnt. Omdat de uitslag - een duidelijk nee bij minieme opkomst - voorspelbaar was, was dat effect het ook.

Een raadgevend referendum - als enig haalbare compromis op het Binnenhof tussen géén referendum en een bindend referendum - is een onding. Neemt de politiek het besluit over, dan moeten dus Kamerleden gaan stemmen tegen iets waar zij voor zijn: ongeloofwaardig. Houden zij aan hun eerdere standpunt vast, dan negeren zij de wens van de kiezer en was het referendum een fopspeen.   

Daarbij komt dan, dat het referendum vantevoren pas als 'geldig' werd verklaard, indien een opkomst van 30 procent werd gehaald. Wat betekent hier: geldig? Dat het als advies geldig is? Een advies is altijd geldig - en tegelijk onverplichtend. Als het dat laatste niet zou zijn, is het geen advies meer, maar een bevel.

Geen argument

De enige partij, bij wie een grote kloof tussen leiding en electoraat bestaat, is de VVD

Bij een opkomst van meer dan 30 procent, moet de regering op grond van de uitslag, die dan dus als 'geldig advies' geldt, haar eerdere besluit overwegen. Een heroverweging doe je echter op grond van argumenten, bijvoorbeeld argumenten in een advies. Het punt is: het advies dat uit dit referendum rolt, bevat geen (nieuwe) argumenten. Het behelst slechts één woord: Nee.   

Kiezers konden er immers niet op het stembiljet wat van hun argumenten pro of contra bijschrijven, zodat de regering daar nog eens naar zou kunnen kijken. Wie voordien niet van zo'n 'nee' overtuigd is (zoals de regering), zal dat dus ook niet nadien zijn, omdat hij geen nieuwe argumenten hoort. Nee roepen is namelijk geen argument. Als dat 'nee' wel zo zou zijn, en als argument doorslaggevend zou moeten zijn, had men het referendum bij voorbaat bindend moeten maken.

Daar komt in dit specifieke geval nog iets bij, wat het Oekraïne-referendum extra bizar maakt, en het vertrouwen van de kiezers in de door henzelf gekozen politici nog verder zal ondermijnen. Uit onderzoek is gebleken dat bij vrijwel elke partij de meerderheid van de eigen (opgekomen plus niet opgekomen) kiezers het eens is met het standpunt dat de eigen partij heeft ingenomen: PVV- en SP-kiezers zijn óók in meerderheid tegen, kiezers van PvdA, D66, GroenLinks en CDA óók in meerderheid voor (al is die meerderheid in het laatste geval klein).

De enige partij, bij wie een grote kloof tussen leiding en electoraat bestaat, is de VVD: de partij vóór, tweederde van de eigen kiezers tegen. Deze spagaat verklaart uiteraard mede de onzichtbaarheid van de VVD tijdens de campagne. Onder het gehoor van de politici op die Amsterdamse Maidam-bijeenkomst zondag 4 april, waar ook Halbe Zijlstra sprak (en vooral aan zijn weerzin tegen dit door bijeenkomsten uiting gaf), stond, zoals navraag uitwees, geen enkele VVD-er.

Wankele vertrouwen

De uitkomst zal - dat verdrag gaat echt wel door, Thierry - zo hooguit wat window-dressing à la Cameron zijn

Wat in dit licht straks de stemming in de Tweede Kamer nu zo bizar maakt, is dat PvdA, D66 en GroenLinks als aanhangers van het referendum verklaard hebben uit respect voor de meerderheid van andermans kiezers 'nee' te zullen stemmen en daarmee tegen de meerderheid van hun eigen kiezers in te gaan. Terwijl de VVD, uit afkeer van het referendum als zodanig, aan haar ja-stem vasthoudt, ofschoon juist onder haar achterban van alle ja-partijen de afkeer van het associatieverdrag het grootst is. Inderdaad: dit referendum zal op die wijze het toch al wankele vertrouwen van de burger in de politiek vast heel erg vergroten....

Bovendien: ook als de Tweede Kamer straks in meerderheid tegen de eigen overtuiging in de regering tot niet-ratificatie oproept, zal dat dan ook gebeuren? De vraag is namelijk, of dat in dit zeer late stadium, nu veel regelingen al in werking zijn getreden, überhaupt nog fatsoenlijk zou kunnen, en dus of, vanwege de complicaties, de andere 27 lidstaten daar zomaar mee instemmen.    Eén ding is duidelijk: als Rutte straks in Brussel te zeer gaat hameren op een 'nee', dan beschadigt hij vooral Nederland. Een regering die zo weinig voor een 'ja' heeft gedaan uit angst dat een 'nee' aan haar binnenlandse imago zou kleven, en het stembusgevecht daarom vooral aan enkele particuliere burgercomité's heeft overgelaten, zal over de grens namelijk op weinig consideratie kunnen rekenen.

Dat zal zij vooral merken als er straks iets in Brussel geregeld moet worden, waaraan zij grote waarde hecht, maar waarvoor niet direct een meerderheid bestaat. Zoals alle onderhandelingen zijn ook de Europese gebaseerd op een do ut des. En dat betekent dat waar Nederland 27 andere landen heeft laten vallen, van hun kant dan de neiging tot toeschietelijkheid niet te groot zal zijn. Vraag dat, na een Brexit, over een jaar maar aan premier Boris Johnson.

Dat weet men in Den Haag diep in het eigen achterhoofd ook. Alleen loopt er geen politicus meer met voldoende gezag rond om dat ook vóóraf de kiezer te durven vertellen: dat zijn 'nee' niets helpen zal. Dat betekent dat nu het 'nee' binnen is, achter de schermen getracht zal worden dat 'nee' van zijn betekenis te ontdoen. De uitkomst zal - dat verdrag gaat echt wel door, Thierry - zo hooguit wat window-dressing à la Cameron zijn: wij mogen op onze manier links blijven rijden. En zal de Kamermeerderheid dan wegens een tot 'mwah' getransformeerd 'nee' het kabinet naar huis sturen? Van het 'nee' op díe vraag kunt u zeker zijn.