Jesse Klaver in gesprek met Alexander Pechtold.
Jesse Klaver in gesprek met Alexander Pechtold. © ANP

Bindend referendum verder weg dan ooit: zelfs initiatiefnemers trekken handen ervan af

Oud-D66-Kamerlid Boris van der Ham: 'We houden het halfbakken referendum over'

Achttien jaar na de eerste poging strandt vandaag opnieuw een wetsvoorstel om het correctief referendum in te voeren. Na jaren waarin de politieke steun groeide voor deze bindende volksraadpleging, trekken nu zelfs de oorspronkelijke initiatiefnemers PvdA, GroenLinks en D66 hun handen ervan af. De ervaringen met het Oekraïnereferendum en de Brexit zijn veel partijen te rauw op het dak gevallen.

Het wetsvoorstel werd eerder in een eerste stemronde wel aangenomen door zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Omdat het een grondwetswijziging betreft, is nu na de Kamerverkiezingen een 'tweede lezing' nodig. Daarbij is in beide Kamers een tweederde meerderheid vereist.

Maar die is verder weg dan ooit. In de eerste plaats omdat de traditionele tegenstanders VVD, CDA, CU en SGP in de Tweede Kamer samen 60 zetels hebben. Opmerkelijker nog is dat de drie linkse partijen sinds de verkiezingen geen werk meer hebben gemaakt van hun initiatief. De partijcongressen van GroenLinks en PvdA schrapten in de aanloop naar 15 maart het correctief referendum uit hun verkiezingsprogramma. Het congres van D66 wilde bij nader inzien niet dat internationale verdragen onderwerp van het referendum kunnen zijn. Dat kan onder het voorliggende wetsvoorstel wel en dat kan in deze tweede ronde niet meer worden veranderd.

Het is in strijd met de Grondwet om een tweede lezing over een grondwetswijziging niet vlak na de verkiezingen te behandelen

SP-Kamerlid Ronald van Raak

SP-Kamerlid Ronald van Raak heeft het voorstel nu overgenomen. 'Het is in strijd met de Grondwet om een tweede lezing over een grondwetswijziging niet vlak na de verkiezingen te behandelen', zegt Van Raak. 'Partijen moeten hom of kuit geven en sowieso is het belangrijk dat hierover verder wordt gediscussieerd.'

Het zal niet kunnen voorkomen dat het correctief referendum vandaag in het Kamerdebat op massieve tegenstand stuit. Een eerdere poging sneefde in de vermaarde 'Nacht van Wiegel' in mei 1999. Toenmalig VVD-senator Hans Wiegel onthield zijn cruciale stem, omdat hij 'aantasting van de vertegenwoordigende democratie' vreesde. Tot de voorstanders die nu nog overblijven behoren PVV, SP, Forum voor Democratie en Partij voor de Dieren.

'Demofobie'

We houden het halfbakken referendum over, terwijl het goede referendum wordt geslachtofferd

'Demofobie', zegt voormalig PvdA-Kamerlid Niesco Dubbelboer over de gekantelde sfeer in de Kamer. 'De volksvertegenwoordiging heeft angst voor het volk.' Dubbelboer nam in 2005 het voortouw om tot een correctief referendum te komen, samen met de toenmalige Kamerleden Boris van der Ham (D66) en Wijnand Duyvendak (GroenLinks). In dat jaar vond het eerste nationale referendum ooit plaats, over de Europese grondwet. Die werd weggestemd in een eenmalig 'raadplegend' referendum, op initiatief van dezelfde drie partijen in het parlement.

'Dit is cynisch', zegt Van der Ham op zijn beurt. 'We houden het halfbakken referendum over, terwijl het goede referendum wordt geslachtofferd.' Van der Ham doelt op het 'raadgevend' referendum, dat in 2015 wél als wettelijk instrument is ingevoerd. Het biedt de mogelijkheid om na het inzamelen van voldoende handtekeningen een niet-bindende volksraadpleging te organiseren. Door alle drempels die door de Kamer zijn ingebouwd, zoals het opkomstpercentage, noemt Van der Ham dat 'een karikatuur van een referendumwet'.

Die werd voor het eerst in 2016 gebruikt bij het handelsverdrag met Oekraïne en heeft het Binnenhof meteen een trauma bezorgd. De nee-stem overviel juist de partijen die voorstander zijn van het correctief referendum en verklaart hun huidige huiver.

De volksvertegenwoordiging heeft angst voor het volk

PvdA-Kamerlid Niesco Dubbelboer

'Opportunisme'

Het leidt tot de merkwaardige situatie dat het correctief referendum nu niet doorgaat uit onvrede over de uitslag van een raadgevend referendum. 'Dat opportunisme zit mij erg dwars', zegt Dubbelboer. Intussen klinken uit de formatie geluiden dat ook dat raadgevend referendum wordt geschrapt of verder aan banden wordt gelegd. Want ook daaraan kleven volgens veel partijen veel bezwaren.

De finale stemming over het correctief referendum vindt waarschijnlijk pas plaats nadat het regeerakkoord is gepresenteerd. Van der Ham hoopt dat zijn partij, al is het maar uit principe, toch voorstemt. Huidig D66-Kamerlid Rob Jetten geeft zijn partijgenoot weinig hoop. 'Die kans is heel klein.'