Zelfbeschikking blijkt een dubbelzinnig moreel beginsel te zijn
© Hollandse Hoogte

Zelfbeschikking blijkt een dubbelzinnig moreel beginsel te zijn

Absolute eisen tot zelfbeschikking leiden gemakkelijk tot geweld, constateert Joseph Nye. 

Onlangs hebben de Koerden in Noord-Irak met grote meerderheid gestemd voor onafhankelijkheid. Nu 30 miljoen Koerden verdeeld zijn over Irak, Turkije, Syrië en Iran, betogen nationalisten dat zij erkenning van de wereld verdienen. In Spanje werpen 7,5 miljoen Catalanen dezelfde vraag op. Maakt het wat uit dat de Catalanen, anders dan de Koerden, hierover zeer verdeeld zijn? Maakt het wat uit dat de staten die aan Iraaks Koerdistan grenzen geweld kunnen gebruiken om zich tegen afscheiding te verzetten?

Nationale zelfbeschikking, het beginsel dat de Amerikaanse president Woodrow Wilson in 1918 op de internationale agenda heeft gezet, wordt gedefinieerd als het recht van een volk om een eigen staat te stichten.

Schaadt een afscheiding hen, doordat ze grondstoffen kwijtraken of anderszins sprake is van ontwrichting?

Referenda lossen niet altijd de problemen van zelfbeschikking op. In de eerste plaats is er de vraag waar men stemt. In Ierland hebben de katholieken jarenlang tegengeworpen dat als er een referendum zou worden georganiseerd in Noord-Ierland de protestantse meerderheid van tweederde van de bevolking als winnaar uit de bus zou komen. De protestanten antwoordden dat als er een referendum zou worden georganiseerd op het hele eiland, de katholieke meerderheid het pleit zou beslechten.

Een ander probleem is hoe je omgaat met de belangen van degenen die achterblijven. Schaadt een afscheiding hen, doordat ze grondstoffen kwijtraken of anderszins sprake is van ontwrichting? Iraaks Koerdistan heeft aanzienlijke oliereserves en Catalonië neemt eenvijfde van het Spaanse bbp voor zijn rekening.

De geschiedenis is niet bemoedigend. Nadat het Habsburgse Rijk in 1918 was ontmanteld, werd Sudetenland bij Tsjechoslowakije gevoegd, ook al spraken de meeste inwoners Duits. Na de overeenkomst die in 1938 in München met Adolf Hitler werd gesloten, scheidden de Sudeten-Duitsers zich van Tsjechoslowakije af om zich bij Duitsland te voegen. Maar het verlies van de bergachtige grensstreek waar zij woonden was een vreselijke tegenvaller voor de Tsjechische defensie. Was het juist om de Sudeten-Duitsers het recht op zelfbeschikking te geven, ook al betekende dat dat Tsjechoslowakije (dat zes maanden later door Duitsland werd overrompeld) van zijn defensie werd beroofd?

Na het einde van de Koude Oorlog werd zelfbeschikking een acute kwestie in Oost-Europa en de voormalige Sovjet-Unie. In de Kaukasus eisten Azeri's, Armeniërs, Georgiërs, Abchaziërs en Tsjetsjenen een eigen staat.

Hitler gebruikte het principe van zelfbeschikking in de jaren dertig om de fragiele nieuwe staten in de regio te ondermijnen

In Joegoslavië slaagden de Slovenen, Serviërs en Kroaten erin onafhankelijke republieken te stichten, maar de moslims in Bosnië-Herzegovina hadden minder succes en werden onderworpen aan een campagne van 'etnische schoonmaak' door Kroatische en Servische strijdkrachten. In 1995 werd een Navo-vredesmacht naar het gebied gestuurd, maar toen de Navo in 1999 militair tussenbeide kwam in Kosovo, steunde Rusland de Servische bezwaren tegen afscheiding, zodat Kosovo nog steeds niet tot de VN is toegelaten. Omgekeerd beriep Rusland zich op het zelfbeschikkingsprincipe om de Abchazische afscheiding van Georgië in 2008 te steunen, evenals de eigen invasie en annexatie van de Krim in 2014.

Zelfbeschikking blijkt een dubbelzinnig moreel beginsel te zijn. Wilson dacht dat het stabiliteit zou brengen in Midden-Europa; in plaats daarvan gebruikte Hitler het principe in de jaren dertig om de fragiele nieuwe staten in de regio te ondermijnen.

De beste hoop voor de toekomst is vragen wat er wordt beschikt en door wie

Deze les blijft haar kracht behouden. Gezien het feit dat nog geen 10 procent van de staten in de wereld etnisch homogeen is, kan het behandelen van zelfbeschikking als een primair en niet als secundair moreel beginsel desastreuze gevolgen hebben. Vijandige etnische groeperingen zijn dikwijls als een dooraderde chocoladecake in plaats van netjes van elkaar gescheiden. Dat maakt opdeling moeilijk, zoals India in 1947 heeft ontdekt. Misschien zijn daarom deze eeuw slechts weinig nieuwe staten tot de VN toegelaten.

De beste hoop voor de toekomst is vragen wat er wordt beschikt en door wie. In gevallen waarin groepen op ongemakkelijke wijze samenwonen in een staat, kan het mogelijk zijn een bepaalde mate van autonomie toe te staan. Landen als Zwitserland of België bieden hun diverse groeperingen aanzienlijke autonomie. Waar autonomie niet volstaat, kan in een vriend schappelijke scheiding worden voorzien, zoals toen Tsjechoslowakije uiteenviel in twee staten.

Maar waarschijnlijk worden absolute eisen tot zelfbeschikking een bron van geweld. Voor zelfbeschikking wordt ingeroepen moet de diplomatieke versie van de hippocratische eed eer aan worden gedaan: richt in de eerste plaats geen schade aan.

Joseph Nye is hoogleraar aan de Harvard Universiteit en auteur van The Future of Power
Vertaling: Menno Grootveld