Wetenschapstradities afschrijven als 'onleesbaar' is te makkelijk
© Colourbox

Wetenschapstradities afschrijven als 'onleesbaar' is te makkelijk

Filosoof Sebastien Valkenberg trekt maar weer eens Het raadsel der onleesbaarheid (1979) van Karel van het Reve onder het stof vandaan om literatuurwetenschappers de maat te nemen: ze zouden anno 2017 nog steeds onleesbaar schrijven ('Onleesbaarheid troef in literatuurwetenschap', 14 augustus). Hij komt tot die conclusie op basis van de titels en korte samenvattingen van een handjevol artikelen. Over de publicaties zelf lezen we niets.

Duidelijk wordt wat Valkenberg werkelijk dwars zit: hij heeft ideologische bezwaren tegen deze wetenschapsdiscipline

Vervolgens wordt duidelijk wat Valkenberg werkelijk dwars zit: hij heeft ideologische bezwaren tegen deze wetenschapsdiscipline. Zelf ziet hij literatuur als een verzameling belangrijke boeken waarin 'universele thema's' aan de orde komen. Het klopt dat veel literatuurwetenschappers een minder museale visie op hun onderzoeksobject hebben. Die kijken naar de talrijke draden die er lopen tussen literatuur en andere media, de samenleving en de wetenschap.

Ook beweert Valkenberg dat literatuurwetenschappers tegenwoordig alleen nog bezig zijn machtsstructuren te ontmaskeren. Dan heeft hij al het onderzoek naar de zeer uiteenlopende sociale én esthetische functies van literatuur gemist: onderzoek naar de functie van leesclubs, naar de vraag of literatuur het empathisch vermogen van de lezer vergroot, naar de relatie tussen literatuur en ons collectief geheugen, naar de vraag wat literatuur tot literatuur maakt - om een kleine greep te doen.

Hoog tijd dat de complexiteit van het filosofisch denken over valide wetenschapspraktijken tot het opinielandschap doordringt

Valkenberg stelt op basis van enig grasduinen in een scriptiedatabase dat alle eindwerkstukken op dezelfde cirkelredenering gebaseerd zijn: de student haalt een theorie aan over machtsstructuren, gaat op zoek en vindt die structuren inderdaad overal. Ik zie vooral hoe scriptiestudenten al snel ontdekken dat de vraag 'wat is macht' een van de moeilijkste vragen is die je als geesteswetenschapper stellen kunt. Studenten die aan dit soort thematiek raken, gaan in de regel dan ook uiterst behoedzaam te werk. Valkenberg verwijt de literatuurwetenschap confirmation bias: enkel zien wat je wilt zien. Het is mooi dat hij dit belangrijke wetenschappelijke principe zo serieus neemt, maar het zou aardig zijn als hij eerst zijn eigen artikelen aan die strenge toets onderwerpt.

Tot slot nog dit. Karel van het Reve was een groot aanhanger van Karl Popper. Alle wetenschap die niet voldeed aan het popperiaanse falsificatiebeginsel was volgens hem niet deugdelijk; daarom was de gehele literatuurwetenschap in zijn ogen onwetenschappelijk. Nu was Popper in de jaren zeventig erg in de mode, maar de wetenschapsfilosofie is niet stil blijven staan. Hoog tijd daarom dat de complexiteit van het filosofisch denken over valide wetenschapspraktijken tot het Nederlandse opinielandschap doordringt. Veel hoop heb ik daar niet op. Generaties Nederlandse opiniemakers hebben immers complete denk- en wetenschapstradities afgeschreven omdat ze met Van het Reve in de hand na enig bladerwerk slechts 'onleesbaar!' hoefden te roepen. Op het moment dat een essayist structureel ingezet wordt om desinteresse tot een deugd te verklaren, wordt het misschien toch tijd zijn erfenis eens kritisch te heroverwegen.

Saskia Pieterse, universitair docent moderne Nederlandse letterkunde aan de Universiteit Utrecht

In de Volkskrant werd flink gediscussieerd over literatuurwetenschappen. Lees hier de opiniestukken terug.

Volgens Filosoof Sebastien Valkenberg is onleesbaarheid troef in de literatuurwetenschap. 'Het jargon doet je duizelen'

Maarten Steenmeijer, hoogleraar Spaanse Taal en Cultuur, stelt in reactie dat de literatuurwetenschap zich heeft vervreemd van de literatuur. 'Ze wil iets zijn wat ze niet is: 'echte' wetenschap'

Volgens classica Rosa van Gool zou literatuurwetenschap moeten gaan over het verschil tussen goede en slechte literatuur. 'Het is erg dat de literatuurkritiek uit de academie verjaagd wordt'

Columnist Elma Drayer las als derdejaars de tekst van Karel van het Reve. Hij toonde aan wat zij vagelijk voelde: dat de keizer geen kleren droeg. 'Het proza van nu is even onverteerbaar omdat ook zij besmet zijn geraakt met het virus dat identiteitspolitiek heet'