Het standbeeld van Willem van Oranje in Den Haag.
Het standbeeld van Willem van Oranje in Den Haag. © HH

Welk volk viert niet eens zijn eigen revolutie?

De Nederlandse Opstand is een van de kroonjuwelen van de Europese historie. Hoog tijd om dat te vieren.

Vandaag precies 450 jaar geleden werd een van de belangrijkste toespraken uit de Nederlandse geschiedenis gehouden: de Oudejaarsrede (1564) van Willem van Oranje. Nooit van gehoord? Dat verbaast ons niets. Met de viering van '200 jaar Koninkrijk' lijkt het wel alsof de Nederlandse geschiedenis pas twee eeuwen jong is. Dat is onzin, want Nederland heeft een indrukwekkende ontstaansgeschiedenis die veel verder teruggaat. Maar zolang we daar niets mee doen, blijft Koningsdag een onvolwassen feestdag, krijgt Bevrijdingsdag geen diepgang en komt een gemeenschappelijk 'democratisch vocabulaire' onvoldoende van de grond.

Op Oudjaar 1564 hield stadhouder Willem van Oranje een vlammend betoog in de Raad van State, adviesorgaan van de Spaanse koning Filips II. Hij verdedigde de gewetensvrijheid en veegde de vloer aan met alle vorsten die daar geen respect voor hadden. Zijn woorden waren zó principieel en revolutionair dat Viglius, de voorzitter en vertegenwoordiger van de koning, er een beroerte van kreeg.

Inspiratiebron

Deze spectaculaire strijd was eeuwenlang, vooral vanwege die principiële basis, een inspiratiebron voor velen

Oranjes ideeën over vrijheid en verdraagzaamheid vormden een basis voor de Nederlandse Opstand, die spoedig zou losbarsten en waarvan hij de leider werd. Deze spectaculaire strijd was eeuwenlang, vooral vanwege die principiële basis, een inspiratiebron voor velen. De Duitse dichter Friedrich Schiller noemde de 16de eeuw in zijn Geschichte des Abfalls der vereinigten Niederlande (1788) 'de stralendste eeuw van de wereld', vanwege de Nederlandse strijd voor de vrijheid. Zijn vriend Goethe rondde in hetzelfde jaar een treurspel af over de graaf van Egmont, een andere held uit het begin van de Opstand. Beethoven zette het op muziek met de ouverture Egmont (1809). En volgens de Fransman Ernest Renan (1882) was de Opstand een 'daad van heldhaftige vastberadenheid', waarmee Nederland 'zichzelf had geschapen'. Die historische lotsverbondenheid was voor hem het schoolvoorbeeld van een sterke 'natie'.

Amerikanen gedenken elk jaar op Independence Day zonder scrupules hun onafhankelijkheid (1776) en de ideeën die daaraan ten grondslag lagen. De Fransen meten de revolutie van 1789 altijd breed uit op Quatorze Juillet. Maar wat doet Nederland met zijn revolutionaire ontstaansgeschiedenis, die zelfs twee eeuwen verder teruggaat? Niets. Het blijft bij lokale feestjes, zoals 'Leidens Ontzet' - een grote, nationale viering van het ontstaan van Nederland is er niet bij.

Dat komt doordat protestanten en katholieken lang onenigheid hadden over de manier waarop de Opstand herdacht moest worden. Daarnaast hebben conservatieven altijd gehuiverd om de Opstand te bestempelen als 'Nederlandse Revolutie'. En na de Tweede Wereldoorlog konden de elites überhaupt minder interesse opbrengen voor het nationale verleden.

Gedeelde waarden

Kortom, steeds is het revolutionaire en unieke karakter van het ontstaan van Nederland in de 16de eeuw weggemoffeld. Vandaag de dag is de tegenstelling tussen katholieken en protestanten niet relevant meer en is gebleken dat de nationale identiteit nog steeds als belangrijk wordt ervaren. De moderne Nederlander kan dus zonder gêne erkennen dat de Opstand in essentie revolutionair was en een vroege aanzet gaf tot democratie en mondig burgerschap.

Dat zou ook moeten weerklinken in de discussies over de viering van nationale feestdagen. Koninginnedag werd Koningsdag, maar de essentie bleef onveranderd: de verjaardag van de vorst vieren. Niet voor niets gebeurt zoiets nog maar in drie Europese monarchieën: het wekt de indruk dat onmondige kinderen een feestje geven ter ere van de traditionele landsvader. De meeste westerse landen vieren als nationale feestdag een belangrijk historisch moment of gezamenlijke beslissing. Dat zou Nederland ook moeten doen. Het populaire karakter van Koningsdag is zeker van betekenis, maar waarom kan dat niet samengaan met inhoud?

Hetzelfde geldt voor die andere nationale feestdag: Bevrijdingsdag. Al jaren wordt op 5 mei opgeroepen tot meer bezinning op de betekenis van 'vrijheid'. Maar die vrijheid gaat wel wat verder terug dan de Tweede Wereldoorlog. Juist in '40-'45 bleek hoezeer Nederlanders troost en moed putten uit de Opstand. Gedeelde waarden als vrijheid, verdraagzaamheid en eenheid in verscheidenheid spraken tot de verbeelding. Waarom grijpen we niet terug op dat vroege moment waarop de vrijheid de Nederlanders al zo dierbaar was?

Vergeten geschiedenis

Op aandringen van Willem van Oranje werd de vrijheid van godsdienst erkend

Het is zonde dat we verzuimen recht te doen aan die geschiedenis. Komend jaar wordt Koningsdag gevierd in Dordrecht, 'de stad waar in 1572 de eerste aanzet werd gegeven tot de Republiek der Verenigde Nederlanden', aldus koning Willem-Alexander. Inderdaad kwamen daar in juli 1572 de Staten van Holland bijeen, voor het eerst op eigen initiatief en zonder toestemming van de Spaanse koning. In het Dordtse Augustijnenklooster, met de Eerste Vrije Statenvergadering van Holland, begon de Opstand een revolutie te worden. Er werd besloten tot een gezamenlijke oorlogskas en tot een verbond met de andere gewesten, en op aandringen van Willem van Oranje werd de vrijheid van godsdienst erkend. De revolutionaire geest van 1564 en 1572 leidde tot een vereniging van de Noordelijke Nederlanden in de Unie van Utrecht (1579), het uitroepen van de onafhankelijkheid met het Plakkaat van Verlatinghe (1581) en de oprichting van de Republiek (1588).

Het is een vergeten geschiedenis, dat blijkt al uit het feit dat de relevante documenten liggen te verstoffen in de archieven, in plaats van fatsoenlijk te worden tentoongesteld. In deze tijd van migratie en Europese integratie heeft Nederland dringend behoefte aan aansprekende verhalen voor 'oude' en 'nieuwe' Nederlanders. Verhalen die verwijzen naar gemeenschappelijke waarden waarvoor Nederlanders zich nog steeds willen inzetten. Een democratie is geen lege huls: zij heeft een 'democratisch vocabulaire' nodig om te blijven functioneren. De revolutionaire ontstaansgeschiedenis van Nederland kan daarvan de kern gaan vormen. Een goed voornemen voor 2015? Geef de nationale feestdagen meer inhoud.