Demonstratie in Nicosia op Cyprus tegen het beleid van de EU inzake de crisis, 26 maart 2013.
Demonstratie in Nicosia op Cyprus tegen het beleid van de EU inzake de crisis, 26 maart 2013. © ANP

Vergelijk rechts-populisme niet met het fascisme

Het gelijkschakelen van het populisme van Trump en zijn Europese geestverwanten met het fascisme is niet alleen misleidend. Het is spelen met vuur.

Op de cover van het Duitse weekblad Der Spiegel van deze week houdt Donald Trump het bebloede hoofd van Lady Liberty, het Amerikaanse Vrijheidsbeeld, in zijn rechterhand en in zijn linkerhand de machete waarmee hij de onthoofding heeft gepleegd.

Je kunt het zien als satire, maar ik zie het als demonisering van Trump en zijn Europese geestverwanten. Het gelijkstellen van populisme aan rechts-extremisme en zelfs fascisme zet ons op een dwaalspoor. Juist in het gebruik van geweld onderscheidt het fascisme zich van het populisme, dat altijd opereert binnen de kaders van de parlementaire democratie.

Dit cruciale onderscheid wordt in het debat over het hedendaagse populisme vaak over het hoofd gezien. Sterker nog: politiek-correcte media en wetenschappers halen het fascisme uit de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw maar al te graag van stal. Zoals wijlen Theo van Gogh eens snedig opmerkte, was het antifascistische verzet na de oorlog aanmerkelijk heldhaftiger dan tijdens de bezettingsjaren.

De Duitse politicoloog Jan-Werner Müller wijst in zijn essay Was ist Populismus? op de vooringenomenheid van zijn collega's: 'Vaak leek de diagnose van het populisme meer te maken te hebben met de politieke zorgen en angsten van de wetenschappers dan met de waarneembare verschijnselen die met het begrip populisme onder één noemer gebracht moeten worden. Tegelijk sleepte het woord 'populisme' van oudsher allerlei historische ballast en normatieve bijbetekenissen met zich mee. Dat geldt tot op de dag van vandaag.'

De lange tijd dominante opvatting van rechts-populisme als bezinksel van vooroorlogs fascisme is nog om een andere reden onhoudbaar. Deze opvatting is namelijk een ontkenning van de hedendaagse ontwikkelingen die de populistische revolutie hebben ontketend.

Kernvraagstukken als de integratie van nieuwkomers, de opmars van de radicale islam, de economische stagnatie na de bankencrisis en het krimpende machtsbereik van de nationale staten door de Europese integratie zijn zo hardnekkig dat ze zich duurzaam lenen voor politisering en agitatie. Ze vormen een vruchtbare voedingsbodem voor populistische bewegingen van rechts en van links.

Dat laatste wordt weleens vergeten. De van oorsprong marxistische bewegingen Podemos uit Spanje en Syriza uit Griekenland, maar ook Die Linke in Duitsland en de SP in Nederland, hebben bewust een populistische aanpak geadopteerd om, na het echec van het communisme, weer politiek relevant te worden.

Zo zitten in de retoriek van het Griekse Syriza ten opzichte van de Europese Unie en Duitsland elementen van uitsluiting. Syriza spreekt over de EU en Duitsland niet als tegenstanders, als mensen met andere inzichten met wie je een compromis kunt sluiten. Voor Syriza gaat het om vijanden, mensen die slecht zijn en met wie je dus geen zaken kunt doen.

Merkel en Hitler: in de ogen van radicaal-links is het één pot nat. Zij ontlenen hun 'antifascistische' ethos aan de strijd van de communisten in de jaren dertig en veertig tegen Franco, Hitler en Mussolini. In de studentenrevolte van 1968 poseerde Daniel Cohn-Bendit als een Duitse Jood, die zich het slachtoffer waande van de 'fascistische' Franse oproerpolitie. Prompt klonk in de straten van Parijs de leus: Nous sommes tous juifs allemands!

Dat was nog onschuldig vergeleken met de 'antifascistische' terreur van de Rote Armee Fraktion in Duitsland en de Brigate Rosse in Italië in de jaren zeventig. Zij belichaamden de ultieme consequentie van de demonisering: het liquideren van 'fascistische' tegenstanders.

Vandaag de dag beperken de 'antifa's' in Duitsland zich tot het verstoren van bijeenkomsten van Pegida en Alternative für Deutschland. Maar ook nu klinkt de roep om een 'sniper' om Trump uit de weg te ruimen. Geert Wilders wordt niet voor niets al twaalf jaar zwaar bewaakt.

In mijn boek De populistische revolutie kritiseer ik het routinematig afblaffen van politieke tegenstanders als nazi's door de politiek-publicitaire klasse van Duitsland, waarvan Der Spiegel een exponent is. Ik citeer de Duitse wetenschappers Werner Patzelt en Joachim Klose die in Dresden onderzoek deden naar de opmars van Pegida. Zij schrijven: 'Feiten worden vaak zo uitgekozen, gerangschikt en van commentaar voorzien, dat de lezer, de luisteraar en de kijker doelgericht tot dit oordeel wordt geleid: Pegida is slecht, Pegidianen zijn dom en gemeen, de tegenstanders van Pegida staan voor het goede - en aan hun kant moet iedereen staan.'

Het werkt evenwel averechts. De kiezers ergeren zich juist aan de obligate 'nooit-meer-fascisme'-retoriek van de gevestigde orde. Zo kan protestpartij Alternative für Deutschland bij de Bondsdagverkiezingen van september 2017 weleens voor een ommekeer in de Duitse politieke verhoudingen zorgen.

Hans Wansink is redacteur en commentator van de Volkskrant.

Volg en lees meer over:

Reacties (89)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Spartuijn -
    "De massa-immigratie als bedreiging bestaat alleen in de alternatieve werkelijkheid van rechtsextremisten"....Ga dat maar in de 'prachtwijken' waar Henk en Ingrid wonen vertellen...
  • Komeinie -
    @Wjager, zijn Marokkanen en Pakistanen soms ook politiek vluchteling dan? Ja, ze laten zich gemakkelijk terugsturen nadat ze de bonus hebben opgestreken, vrees voor vervolging valt niet aan te tonen, maar terugkeer is erg lastig! Ga toch eens nadenken i.p.v. telkens maar met rechtsextremisten aan te komen, misschien daagt dan de oplossing waarin ik me zelfs kan vinden! We hebben nog altijd van doen met een extreem links welke aantoonbaar veel gevaarlijker blijkt, dan extreem rechts, zie de geschiedenis!
  • Wjager -
    @Spartuijn: Geen enkele partij heeft ooit massamigratie gepropageerd. Nederland kent een restrictief toelatingsbeleid voor migranten. Bij reguliere migratie is er de scheiding tussen migranten die Nederland graag heeft (kennismigranten en studenten) en die Nederland niet graag heeft (gezinsmigratie). Voor de laatste groep bestaan strikte toelatingsvoorwaarden. Bij asielmigratie is het Vluchtelingenverdrag leidend en moet vrees voor vervolging worden aangetoond voor een verblijfsvergunning. De massa-immigratie als bedreiging bestaat alleen in de alternatieve werkelijkheid van rechtsextremisten.
  • WTJGM -
    Na WOII kwam onverdraagzaamheid, met in het verlengde daarvan geweld, vrijwel altijd van links. In welke vermomming ze zich ook hulden, met als meest lachwekkende die van de 'anti-fascisten'. Extreemlinkse anarchisten zijn liever niet als zodanig herkenbaar, maar worden altijd verraden door hun verongelijkte koppen, ongenuanceerde kreten, en onverdraagzaamheid uitstralende spandoeken. Wat dat betreft kun je beter met extreemrechts van doen hebben, hoewel VVD en D66 bepaald niet mijn partijen zijn... Maar voor fascisme kan Wansink beter bij de islam winkelen, de koran bedient hem in alle talen.
  • Spartuijn -
    "Ze zullen moeten kiezen"...Geen enkele partij in Nederland op GL na zal nog langer massa(migratie) propageren...Dat zou politieke zelfmoord betekenen....
  • H Haakman -
    @Wjager: mee eens, hoor. En daarom is dat hele inreisverbod qua buitenlands beleid eentje voor de populistische bühne, waar veel meer van zijn eigen landgenoten last van hebben dan de 7 landen waar hij geen hotels heeft.....sorry die hij als president uitsluit. Het is wel een hele mooie testcase aan het worden voor de kracht van de rechtstaat in de VS, en voor de republikeinse politici die de rechtstaat een warm hart toedragen. Ze zullen moeten kiezen.
  • Wjager -
    @H. Haakman: Het inreisverbod is volstrekt willekeurig op zeven landen bepaald. Het gaat niet alleen om moslims, want ook een Syrische vriendin van mij die voor haar werk vaak in New York moet zijn, werd erdoor getroffen. En zij komt uit de Aramese bevolkingsgroep en is christen. Terecht hebben rechters in de VS beoordeeld dat het verbod niets met veiligheid te maken heeft, nadat Trump niet kon aantonen dat de VS ooit is aangevallen door iemand uit de zeven landen. Sterker, de grote aanval op de VS van 9-11 vond plaats met daders uit Saudi Arabië. En dat land valt niet onder het inreisverbod.
  • frank§vrij -
    @hazlo & spartuijn. Het is echt niet zo moeilijk om bij wikipedia de definitie 'fascist' op te snorren, of is het nu zo, dat we, in het verlengde van wat er in de VS gebeurt, we er maar onze eigen betekenissen aan gaan geven, omdat we toch lak hebben aan die vervelende definities? Hazlo, fascisme heeft ook als kenmerk 'persoonsverheerlijking' en culte, en zegt op te komen voor 'het volk', met ondergeschikt maken van dat volk, + afzetten tegen democratie. Uw demonstranten, hoewel zeer kwalijk, vallen daar niet onder.
  • H Haakman -
    @Johan Stavers: door gebrek aan bewijs dat er ooit terroristen uit de betreffende landen zijn gekomen, komt kenmerk 2 in beeld: allemaal moslimlanden. Daar hoef je helemaal geen Einstein uit welke politieke hoek voor te zijn om te snappen dat dat nu precies de boodschap was. En voor het eigenbelang opkomen is prima, zolang dat maar met respect voor de Trias Politica gebeurt, die vastligt in onze grondwet.Dat wil Wilders duidelijk niet, en dat maakt hem in mijn ogen een potentiële dictator.
  • Hazlo -
    Het fascisme heeft als kenmerk een grote intolerantie voor het uiten van een voor hun ideologie onwelgevallige mening en dit laat men, met hun grof en gewelddadig optreden tegen vreedzame demonstranten, keer op keer blijken. Wat dit betreft steken ANTIFA , RARA en extreem links hier met kop en schouders boven uit en worden zij vaak gedekt door linkse politieke partijen en de ultra liberale magistratuur die dit optreden vergoelijken dan wel niet of nauwelijks bestraffen!