Toerist, laat je niet bang maken door terreur en overlast: blijf reizen

Steek alleen meer energie in de voorbereiding van uw reis

Moeten we nog wel op reis, nu moslimextremisten toeristen doodrijden en in populaire bestemmingen wordt geklaagd over overlast? Reisredacteur Noël van Bemmel vindt van wel. Reizen is goed voor ons, sterker: we kunnen niet zonder. Maar doe het slimmer.

Het viel op, in de verslagen van de aanslag in Barcelona. 'De Ramblas is niet een plek waar ik veel of vaak kom', zegt een ooggetuige in de uitzending van Nieuwsuur. Ze was niet de enige die haar bloederige verslag inleidde met een soort verontschuldigende opmerking. Want ja, wat doe je dan ook op de Ramblas in het hoogseizoen? Waar dagelijks 300.000 toeristen heen en weer lopen, gadegeslagen door cafébazen, koelkastmagneetverkopers en zakkenrollers. Een zacht doelwit voor beginnende terroristen.

Sowieso ontpoppen toeristen zich deze zomer als publieksvijand nummer 1. Europa zucht onder een onhoudbare kudde bezoekers met selfiesticks en teenslippers. Binnensteden raken verstopt tot ergernis van bewoners die het mopperstadium voorbij zijn. In Barcelona zijn al huurfietsen lek geprikt en toerbussen beklad. Op stadsstrand Barceloneta verschenen bordjes met: We hebben recht op rust, dit is een woonbuurt, geen vakantiepark! De jaarlijkse stroom van 32 miljoen citytrippers tast de levenskwaliteit van 1,6 miljoen Barcelonezen aan. Airbnb brengt de meute tot in het trappenhuis.

Meer dan ooit zullen toeristen ongemakkelijk over hun schouder kijken; in de rij onder de Eiffeltoren, bij de Starbucks of in de menigte

In Florence spuit het gemeentebestuur toeristen van de trappen van de Basilica, Rome deelt boetes uit voor pootjebaden in fonteinen en de burgemeester van het Kroatische eiland Hvar tolereert geen dronken en naakte Engelsen meer op zijn boulevard. In Amsterdam probeert het gemeentebestuur al jaren de bierfiets te verbieden en de Airbnbmarkt in te dammen. Elders in de wereld spelen dezelfde problemen; bij de Angkor Wat tempel in Cambodja, het operahuis in Sydney of Times Square in New York.

De aanslag roept de vraag op: moet je nog wel naar dit soort plekken? Meer dan ooit zullen toeristen ongemakkelijk over hun schouder kijken; in de rij onder de Eiffeltoren, bij de Starbucks of in de menigte op een zomerfestival. Speurend naar een verdacht type met een rugzak of naar het groene bordje met EXIT. Ook al blijft de kans dat je geraakt wordt door een zelfgemaakte fragmentatiebom verwaarloosbaar, zelfs op de drukste toeristische bestemmingen, de vage angst die je bekruipt is geen fijne ervaring.

Reizen als eerste levensbehoefte

Blijf gewoon thuis en geef je vakantiegeld uit aan een nieuwe badkamer. Daar wordt een mens ook blij van. Of wandel met de hond over het strand van Schoorl. Dat is ook beter voor het milieu. Niets is zo vervuilend als de kerosineslurpende straalmotoren van verkeersvliegtuigen, met uitzondering misschien van cruiseschepen die zware dieselolie verstoken. Kuststroken worden verpest door witte all-inclusivehotels van vijf verdiepingen met plastic ligbedjes langs het zwembad. Hun winsten belanden slechts voor een klein deel bij de plaatselijke bevolking. Citytrips zijn nog erger, als je de voetafdruk per vakantiedag meet.

Laat ik u meteen uit de droom helpen: we kunnen niet zonder reizen. Misschien kwamen we in de Middeleeuwen niet veel verder dan ons eigen hobbitdorp, inmiddels behoort reizen tot de eerste levensbehoeften. Wie het niveau van overleven overstijgt, pakt zijn tas en springt over het tuinhek. Volgens de Verenigde Naties, die ons reisgedrag sinds 1947 bijhouden, groeide het aantal toeristen van 25 miljoen in 1950 tot 1,2 miljard in 2016. Met Chinezen, Amerikanen en Duitsers voorop.

Laat ik u meteen uit de droom helpen: we kunnen niet zonder reizen

Zelfs op het dieptepunt van de economische crisis, toen hele sectoren krompen, bleef toerisme groeien. Ook in Nederland, meldt onderzoeksbureau NBTC-Nipo, kunnen we niet zonder vakantie. We kochten even geen huizen meer, geen nieuwe auto, maar nog wel vliegtickets. Hooguit laten we in barre tijden een citytripje schieten. Komende jaren verwacht NBTC-Nipo een flinke inhaalslag met als jongste trend: de nanovakantie (1 nacht).

Gelukkig maar, want reizen is goed voor de wereld. Dat vinden althans de VN die hebben berekend dat 10 procent van het mondiale bnp inmiddels met toerisme wordt verdiend; een op de tien werknemers in de wereld werkt al achter een hotelbalie of in een vliegtuig. De diplomaten in New York zien toerisme als een unieke kans armoede te bestrijden in landen die nauwelijks een economie hebben, of om bijvoorbeeld de positie van vrouwen te verbeteren (meer banen voor laagopgeleiden).

De World Tourism Organisation (WTO) bleef lang blind voor de negatieve effecten van toerisme. Maar dit jaar voegt zij nadrukkelijk een voorwaarde toe: toerisme moet duurzamer worden: minder schade berokkenen aan natuur en cultuur en meer opleveren voor de plaatselijke economie. Overlast in Venetië of Barcelona wijt de WTO echter aan wanbestuur door lokale overheden.

U reist waarschijnlijk niet om armoede te bestrijden, maar om uzelf een lol te doen. En terecht. Volgens de reislustige psycholoog Ap Dijksterhuis (hoogleraar Radboud Universiteit Nijmegen) doe je jezelf tekort als je thuisblijft. In zijn recente boek Wie (niet) reist is gek zet hij de voordelen van reizen voor onze persoonlijke ontwikkeling op een rijtje: we worden er creatiever van, gelukkiger, vergroten ons emotionele repertoire en verlengen ons bestaan. Plus niet onbelangrijk in deze tijd: we krijgen minder last van vooroordelen. Of zoals de Amerikaanse schrijver Mark Twain ooit schreef: Travel is fatal to prejudice.

Op een plat dak wacht een sjamaan die na een angstaanjagende ceremonie begint te praten met de stem van oeroude demonen

Neem de reis die ik een paar jaar geleden maakte naar Humla, een vergeten provincie in Nepal. 'We kunnen bij mijn ouders slapen', zegt de gids die al een jaar niet thuis is geweest. Hij wijst op een mysterieuze vrouw die met gespreide armen op een bordes staat, gekleed in een jakwollen mantel afgezet met pauwenveren en sneeuwluipaardenbont. Haar gezicht bedekt met rinkelende munten die aan haar driehoekige hoofddeksel hangen. 'Mijn moeder.' De vrouw zegent de bezoekers met prevelende stem en smeert boter op onze hoofden.

Op een plat dak wacht een sjamaan die na een angstaanjagende ceremonie begint te praten met de stem van oeroude demonen. Diens voorspellingen blijken gunstig, waarna de familie opgelucht gaat eten rond de houtkachel: boekweitpannenkoeken en brandnetelsoep. We leunen tegen jutten zakken wintervoorraad en drinken zelfgebrouwen bier. Als ik 's nachts wil plassen, blokkeert een slapende ezel van binnen de voordeur. Terug in mijn slaapzak op het dak, liggend onder die vreemde sterrenhemel, denk ik: man! Dit was één dag, maar het voelt als een jaar.

Want zo werken onze hersenen, schrijft psycholoog Dijksterhuis. Hoe meer prikkels, hoe langer iets lijkt te duren. Die tijd krijg je cadeau. Bovendien, stelt hij, maken hersenen die gaan racen dopamine aan, het stofje dat ons blij maakt. Hoe exotischer de bestemming en hoe intenser de ervaring, hoe euforischer onze stemming. En ervaringen, blijkt uit recent onderzoek uit Israël, leiden tot meer tevredenheid dan spullen. Je kunt beter een rondreis kopen dan een nieuwe badkamer. De cynicus voegt hieraan toe: een ervaring kan de fiscus je nooit meer afpakken.

Wellicht heeft u helemaal geen zin in exotische avonturen. En wordt u juist happy van de Spaanse camping waar u al dertig jaar komt. Deze vakantiegangers blijven eigenlijk thuis, maar dan met zon, schreef ooit reisboekenschrijver Paul Theroux. Het profijt van reizen hangt volgens Dijksterhuis wel af van enkele belangrijke persoonlijkheidstrekken. 'Open-minded en extraverte types zijn gebaat bij exotische bestemmingen. Wie last heeft van vervelende angsten kan beter geen al te wilde bestemming kiezen', mailt de hoogleraar vanaf zijn vakantieadres. Maar ook Costagangers, verzekert hij, proberen graag eens wat anders, zoals Thailand.

Hoe exotischer de bestemming en hoe intenser de ervaring, hoe euforischer onze stemming

Reizen en meer begrip

Reizen leidt tot minder materialisme, minder haast, meer geluk. Maar het grootste voordeel in de huidige gepolariseerde wereld lijkt toch wel: reizen leidt tot meer begrip. Of je nu mee-eet in Nepal, Congo, Afghanistan, Canada of Turkije; de mens is overal min of meer hetzelfde. We bouwen allemaal onze piramide van Maslow en hunkeren naar zekerheid, veiligheid, prettige sociale contacten en een beetje waardering. Grenzen veranderen in willekeurige stippellijnen op een kaart.

Toegegeven, niet iedereen loopt graag een week door de Himalaya. Al is dat niet eens zo duur. Maar dezelfde effecten zijn dichter bij huis te bereiken. Vlieg bijvoorbeeld naar het Turkse Anatalya met een goedkope charter, en draai die badplaats vol all-inclusivehotels de rug toe. Wandel de bergen in over een Romeinse weg in de voetsporen van de apostel Paulus. Je picknickt er tussen antieke ruïnes, slaapt in verlaten schoolgebouwtjes, waarbij de vrouwen van het dorp in hun gebloemde schorten eten komen brengen. Of ga mee met Andaman Discoveries in Thailand, een uur rijden van het makkelijk bereikbare Phuket, en eet en slaap in homestays. Je krijgt een tolk mee, zodat je kunt kletsen met zeezigeuners tijdens het vissen.

Steek meer energie in de voorbereiding van uw reis

Zulke trips zijn duurzaam en wekken royale hoeveelheden dopamine op. Als reisredacteur van de Volkskrant word ik betaald zulke reizen te zoeken en er wekelijks over te publiceren. Dat valt nog niet mee. Grote touroperators beperken zich tot bestemmingen met duizenden hotelbedden uit angst nee te moeten verkopen. Websites van verkeersbureaus en luchtvaartmaatschappijen beperken zich tot fantasieloze highlights. Zo belanden de meeste toeristen met een pakketreis op dezelfde plek en bezoeken zij dezelfde attracties. Het contact met de plaatselijke bevolking beperkt zich tot de ober.

Stop daarmee. Steek meer energie in de voorbereiding van uw reis. Lees bijvoorbeeld over de gewenste bestemming op websites van The Guardian, Sunday Times Travel Magazine, The New York Times (en natuurlijk de Volkskrant) die nog onafhankelijke reisredacties hebben. Speur naar lokale bloggers die graag alternatieve plekken bezoeken en de meute willen vermijden. Bekijk websites waar duurzame alternatieven worden geboden zoals bookdifferent.com, greenpearls.org of responsabletravel. com. Duurzame touroperators vind je op travelife.org.

Dat kost meer moeite. Waarschijnlijk ook meer geld. Maar dan keer je wel gelukkiger en ruimdenkender terug.

En het voelt nog veiliger ook.