De Delftse Bijbel, gedrukt in 1477, zoals die vanaf 24 november is te zien in Museum Meermanno in Den Haag.
De Delftse Bijbel, gedrukt in 1477, zoals die vanaf 24 november is te zien in Museum Meermanno in Den Haag. © Frank Jansen

Stop met het herkauwen van clichés over de Reformatie: al vanaf 1400 werd de Bijbel in volkstaal gelezen

Anders dan vaak gedacht wordt, werd de Bijbel al lang voor de Reformatie in de volkstaal gelezen, betogen Sabrina Corbellini en Margriet Hoogvliet.

Alle aandacht in de media voor het begin van de Reformatie 500 jaar geleden onderstreept nog eens de actualiteit van onze geschiedenis. Alleen is dit een gemiste kans, omdat vooral achterhaalde en verouderde historische clichés herkauwd worden, terwijl de totaal andere conclusies van recent en vernieuwend onderzoek maar moeizaam doordringen.

In de Volkskrant van dinsdag 31 oktober wordt bijvoorbeeld ruim baan gegeven aan een protestantse blik op de veronderstelde zegeningen van de Reformatie: een rechtvaardige revolte tegen de corrupte rooms-katholieke kerk, onder andere omdat gewone mensen nu eindelijk de Bijbel zelfstandig en in hun eigen taal konden lezen, met als direct gevolg een hoger niveau van geletterdheid, welvaart door een calvinistisch arbeidsethos en kapitalisme - kortom een 'causaal verband tussen calvinisme en democratie'.

Dit soort ideologisch gekleurde paradigma's hebben kennelijk nog steeds een grote aantrekkingskracht

Hierin klinkt een oversimplificatie door van de overjarige Weber-thesis zoals beschreven in Die protestantische Ethik und der Geist des Kapitalismus uit 1905.

Dit soort ideologisch gekleurde paradigma's hebben kennelijk nog steeds een grote aantrekkingskracht, maar de historische bronnen spreken het toch echt tegen.

Sinds een jaar of tien wordt er vernieuwend onderzoek gedaan naar de culturele veranderingen in de 'lange 15de eeuw' voorafgaand aan de Reformatie.

Uit ons eigen onderzoek naar de religieuze leescultuur van gewone mensen in de Nederlanden, Frankrijk en Italië is bijvoorbeeld heel duidelijk gebleken dat de Bijbel in het Frans vanaf de 13de eeuw beschikbaar was, in het Middelnederlands en in het Italiaans vanaf de 14de eeuw. Internationale onderzoekers met wie wij samenwerken houden zich bezig met middeleeuwse Bijbels in het Engels, Duits, Pools, Catalaans, Spaans - noem maar op.

Uit ons onderzoek naar de bewaard gebleven handschriften en drukken blijkt duidelijk dat deze Bijbels ook in het bezit waren van gewone mensen, dat ze de tekst werkelijk zelf lazen en dat ze hun Bijbel soms zelf overgeschreven hadden.

Een prachtig voorbeeld uit eigen land: op 24 november wordt in het Museum Meermanno in Den Haag het boek gepresenteerd De Delftse Bijbel - een sociale geschiedenis, 1477-1550. Daarin concentreert boekhistoricus Mart van Duijn zich op de vraag hoe de Delftse Bijbel (gedrukt in 1477!) tot stand kwam en door wie deze werd gelezen.

Het waren zeker niet de protestanten die de Bijbel aan de gewone gelovigen gegeven hebben

Van Duijn plaatst de Delftse Bijbel binnen de emancipatie van de volkstalige Bijbel in de late Middeleeuwen. In die periode nam het aantal Bijbelvertalingen toe en werden steeds meer volkstalige Bijbels geproduceerd, die hun weg vonden naar een breder en groter wordend publiek, grotendeels bestaand uit gewone mensen.

De overweldigende hoeveelheid aan historische bronnen laat zien dat het zeker niet de protestanten waren die de Bijbel aan de gewone gelovigen gegeven hebben. Vanaf ongeveer 1400 was er daarentegen in grote delen van Europa al een diepgewortelde Bijbelse leescultuur met een grote sociale en geografische spreiding, ook in nu overwegend rooms-katholieke landen als Italië, Frankrijk, Spanje en Polen.

Uit de historische bronnen komt het beeld naar voren van een verregaande deelname van gewone mensen op allerlei gebieden van het religieuze leven - van korte gebeden tijdens het dagelijks werk tot deelname aan ingewikkelde theologische discussies.

Een van de negatieve gevolgen mede veroorzaakt door de Reformatie was een diepgaande en langdurige polarisering tussen protestanten en rooms-katholieken. Het bewieroken van de Reformatie door het blijven herhalen van argumenten uit deze ideologisch gekleurde polemiek is onnauwkeurige geschiedschrijving en levert een verkeerde voorstelling van zaken op.

Sabrina Corbellini is hoogleraar geschiedenis van het lezen in premodern Europa aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Margriet Hoogvliet is postdoctoraal onderzoeker aan de Rijksuniversiteit Groningen.