Actievoerders roepen op Niet-Winkeldag het publiek op minder te consumeren, 29 november 2003.
Actievoerders roepen op Niet-Winkeldag het publiek op minder te consumeren, 29 november 2003. © ANP

Stop met consumeren

Door anticonsumptie worden we vrijer, worden we minder uitgebuit door zeer vermogenden, besparen we duizenden euro's per jaar, leggen we hypocriet gedrag bloot. Anticonsumptie is de enig houdbare levensstijl voor de nabije toekomst.

Zin geven aan het leven is essentieel voor ieder mens, maar de 'legitieme' mogelijkheden daartoe worden bepaald door onze samenleving. Tegenwoordig stelt het dominante zingevingsverhaal dat we in een consumptie- en participatiesamenleving wonen, een maatschappij waarin Economische Groei door noeste arbeid het Hoogste Goed is.

We kunnen weliswaar gelukkig zijn in een dergelijke samenleving, maar de komende decennia zullen we hoogstwaarschijnlijk merken dat er iets begint te knagen. Meerdere redenen maken dit aannemelijk. Ten eerste zal de nu al ontoereikende werkgelegenheid blijven dalen wegens automatiseringsprocessen en zal ergens in de eerste helft van deze eeuw het kwartje vallen dat niet iedereen in klassieke zin - middels betaalde arbeid - kan blijven 'participeren'.

Ten tweede komt de heilige graal van Economische Groei in toenemende mate ten goede aan zeer welgestelden en superrijken; de top-10 procent rijksten bezit inmiddels tweederde van al het vermogen. 'Je nuttig maken voor de samenleving' komt voor een steeds groter deel neer op 'je verplicht inspannen voor de top van de samenleving'. De groeiende maatschappelijke aandacht voor zulke ongelijkheid kan het knagende gevoel bij veel mensen aanwakkeren.

Ten derde is de God die Economische Groei heet in zijn huidige vorm volstrekt onverenigbaar met doelstellingen op het gebied van duurzaamheid. Ook hiervoor groeit de belangstelling traag doch gestaag.

Wanneer burgers zich niet langer kunnen vinden in de 'legitieme' zingevingsmogelijkheden die de huidige maatschappij hun biedt, zullen zij langzaam maar zeker op zoek gaan naar alternatieven. Hoewel werknemers momenteel - bij gebrek aan een basisinkomen - weinig anders kunnen dan zich conformeren aan de eisen van hun werkgevers, is dat slechts één kant van het verhaal. Economische Groei kent immers twee kanten: productie enerzijds, consumptie anderzijds. Politiek verzet in de vorm van anticonsumptie is dan ook een vruchtbaar en relatief onontgonnen terrein.

Er gaat een sterk bevrijdend effect uit van anticonsumptie, omdat het vrije tijd oplevert die anders besteed had moeten worden aan betaalde werkzaamheden voor anderen. Hoewel er zeker beroepen bestaan die mensen met vervulling uitoefenen, geldt voor veel werknemers nog altijd het tegenovergestelde, namelijk dat werk grotendeels een middel is (tot consumptie) en geen doel op zichzelf.

Daarnaast zal anticonsumptie op korte tot middellange termijn een respectverhogend effect hebben, aangezien het huidige consumptiepeil in ontwikkelde samenlevingen ons milieu ontwricht. De kinderen van morgen zullen hun ouders verfoeien voor zover die nu om de zoveel jaar een smartphone kopen met nutteloze nieuwigheidjes. In smartphones zitten zeldzame, onvervangbare metalen die bijvoorbeeld ook in windturbines en elektrische voertuigen worden gebruikt. Volgens onderzoekers van Yale University raken sommige van die metalen al binnen een paar decennia op. Geen tijd te verliezen dus. 

Afhankelijk van levensfase en -geschiedenis kent anticonsumptie noodzakelijkerwijs accentverschillen. Wie in de positie is om te (anti)kraken reduceert in één klap een groot deel van z'n vaste lasten. Woningbezitters kunnen daarentegen zo veel mogelijk hun hypotheek aflossen om zo op termijn hun maandlasten eveneens drastisch te verlagen. Maar er zijn natuurlijk genoeg huurders die quasigedwongen op een klein, duur kamertje zitten, of die niet in aanmerking komen voor een overigens allang niet meer zo goedkope sociale huurwoning.

Er zijn evenwel genoeg vormen van anticonsumptie die iedereen na kan streven. De kachel uitzetten in de lente, zomer en herfst, en op een lage stand in de winter. Geen kleding kopen maar oude kledingstukken repareren. Veel water drinken. Nooit meer een nieuwe smartphone kopen. Stoppen met vliegvakanties. Gratis downloaden van (toch wel winstgevende) mainstream films, series en muziek. Het nalopen van alle 'vaste' maanduitgaven en slechts behouden wat je strikt noodzakelijk acht. Wat uitjes betreft kom je, met name als je in een grote stad woont, een heel eind met een museumjaarkaart.

Veel vormen van anticonsumptie gaan klimaatopwarming tegen, maar we moeten ons geen illusies maken over de directe effecten van individuele gedragsveranderingen op dat vlak. Die zijn niet onbelangrijk, maar al met al onvoldoende, waardoor grootschalige overheidsinterventie een absolute noodzaak blijft. Een anticonsumptieve levensstijl heeft op indirecte wijze echter wél politieke effecten waardoor een ander collectief zingevingsverhaal juist dichterbij komt. Anticonsumptie stelt ons in staat de schijnheiligheid van anderen bloot te leggen vanuit een rotsvaste positie.

Neem bijvoorbeeld het niet meer op vliegvakantie gaan. De GroenLinkser die vanwege zijn stemgedrag 'groen' is maar intussen meerdere keren per jaar de kerosinesproeiende toerist uithangt, verliest alle schijn van z'n 'groene' identiteit indien hij geconfronteerd wordt met anderen die consistent niet vliegen. En de VVD'er die graag hamert op economische 'verantwoordelijkheden' van werklozen staat met z'n mond vol tanden wanneer in dit kader gewezen wordt op zijn eigen gebrek aan ecologische verantwoordelijkheid.

Anticonsumptie maakt ons kortom vrijer, het zorgt ervoor dat we minder worden uitgebuit door zeer vermogenden, we besparen er duizenden euro's per jaar mee, het legt hypocriet gedrag bloot en is uiteindelijk de enig houdbare levensstijl voor de nabije toekomst. Zullen wij tegen het einde van deze eeuw allen anticonsumenten zijn?

Stephan Huijboom is filosoof.

Volg en lees meer over:

Reacties (40)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Axel Bak -
    Denk aan onze MP die zegt 'Dat is goed voor de economie. Dat is goed voor de economie. Dat is goed voor de economie. Dat is goed voor de economie.' Zolang iedereen dan blijft roepen 'O, dan is het goed', blijft het bestaan een absurdistisch theater. De ingeslagen weg is een val.
  • Axel Bak -
    Dit artikel is GOD. Minder is het nieuwe meer. Matiging is de enige weg. Niet-kopen is de sleutel tot een beter bestaan. Een economie hoort te krimpen. Overvloed en roofbouw is de grootste fout die de mens ooit heeft geteisterd. Zij maakten het middel tot doel - ze deden precies dat wat ze hadden moeten voorkomen.
  • Axel Bak -
    Dit artikel is GOD. Minder is het nieuwe meer. Matiging is de enige weg. Niet-kopen is de sleutel tot een beter bestaan. Een economie hoort te krimpen. Overvloed en roofbouw is de grootste fout die de mens ooit heeft geteisterd. Zij maakten het middel tot doel - ze deden precies dat wat ze hadden moeten voorkomen. Beste artikel ever.
  • Reint Kugel -
    Er is sprake van overconsumptie doordat producten te goedkoop of zelfs gratis zijn. De beste manier om anticonsumptie te stimuleren is het verhogen van de BTW . En dan met name op die producten die schadelijk zijn voor mens en milieu.
  • Randy -
    Met oorzaken van geluk, is niks mis, ze maken deel uit van ons bestaan. Maar relatief geluk maakt niet echt gelukkig en houdt ons zoekende naar meer. Het mechanisme achter overconsumptie is volgens mij dit: als het effect van een oorzaak evident wordt betekent dat het einde van de oorzaak. Maar een effect kan niet zonder oorzaak bestaan: het einde van de oorzaak betekent het begin van het einde van het effect, waardoor je terug bij af bent en spoedig op zoek moet naar een nieuwe oorzaak. Als je inziet dat een leven van overvloed rusteloos maakt, staat je open voor een leven van toereikendheid.
  • Jos Zantvliet -
    jozua3 noodgedwongen moet ik kminderconsumeren,en het is helemaal waar. het wordt gewoon een sport bij alles te vragen ," heb ik het nodig?" je kunt met zoveel minder toe.
  • frank§vrij -
    ook met een onuitputtelijke energiebron (thoruim) komen we er niet: de roofbouw van de aarde gaat verder, en héél wat essentiele grondstoffen raken snel uitgeput, en hun ROI wordt snel ongunstig, om wat kleinigheden te noemen. Het klimaat verandert verder, heel vaak ongunstig. Het idee van 'anticonsument' vind ik op zich goed, maar ik vind de geur van negativisme, die toch ook in het artikel zit, wat minder. Er zullen héél wat dingen anders moeten, niet alleen consuminderen en verduurzaming en een ander economisch 'iets', oftewel, welkom in het anthropoceen. Work to do.
  • Barometer -
    Dat mensen zichzelf in de boeien slaan en zichzelf onvrij maken is al eeuwen communis opinio in kringen van filosofen en later ook van psychologen en psychiaters. Echter, indien de auteur meent dat wie zich bewust beperkingen oplegt veel navolging krijgt, vergist hij zich in het kuddegedrag van mensen dat vooral gebaseerd is op dierlijke instinct, namelijk bewondering voor mensen die het 'gemaakt hebben' in het verwerven van bezit, sex en status. De meeste idealen worden nooit realen. De profeet is nooit onder ons, maar leeft in eenzaamheid in de woestijn.
  • BertNijhof -
    We moeten consumeren, dat is goed voor de economie. Het gaat er alleen om wat we consumeren. Goede consumptie is zonnepanelen, windmolens of meer indirect groene stroom, elektrische autos zonder sjoemel software, fietsen en dergelijke. Denk ook aan kwaliteit voedsel en dranken. Het zou al een heel stul schelen als we ons geen statussymbolen aanschaften, zoals de duurste Mercedes Sport of de laatste iPhone.
  • BertNijhof -
    Op de kleintjes letten, lijkt mij in NL een betere kreet. Mijn telefoon is een gewone uit 2012 en mijn computer is 2-de hands uit 2008 en draait op Linux. Mijn Toyota 4Runner is uit 1999 en rijdt op gas. Ons huis is uit 2000 en betaald. Ik heb een half jaar geleden hier aan het strand een horloge gekocht voor 7 Euro. Kortom ik gebruik mijn goedkope dingetjes tot ze uit elkaar vallen. Behalve kleren, eten en mijn dagelijkse biertjes of wijntjes heb ik eigenlijk niets nodig. O ja, bijna vergeten, die jaarlijkse 9 uur vliegreis naar Europa voor familiebezoek.