Stientje van Veldhoven, Alexander Pechtold, Pia Dijkstra en Kees Verhoeven kijken in een cafe aan de Grote Markt naar de uitslag van het referendum over het associatieverdrag van de EU met Oekraine.
Stientje van Veldhoven, Alexander Pechtold, Pia Dijkstra en Kees Verhoeven kijken in een cafe aan de Grote Markt naar de uitslag van het referendum over het associatieverdrag van de EU met Oekraine. © ANP

Schaf referendum niet af vanwege eigen falen

Het was wennen, dat eerste referendum. Maar het ja-kamp mag zich nu geen slechte verliezer tonen.

Wat nu? Op 6 april stemt 61,1 procent van de opgekomen kiezers tegen het EU Associatieverdrag met Oekraïne. Weliswaar is de opkomst klein - 32,2 procent van het electoraat komt maar opdagen (de laagste landelijke opkomst ooit). Net boven de drempel, maar toch genoeg om van een geldig referendum te spreken.

Wat is er hier aan de hand? Is de geest na meer dan honderd jaar discussie over referenda - die gevaarlijke plant van vreemde bodem, zoals Ruijs de Beerenbrouck die bestempelde - in Nederland uit de fles? Het ziet er naar uit. Momenteel worden er al weer handtekeningen ingezameld voor volgende referenda tegen het Amerikaans-Europese TTIP-vrijhandelsverdrag en CETA - de Canadese evenknie.

Elke nachtmerrie, elk horrorscenario van referendumtegenstanders lijkt te worden bewaarheid. Het referendum laat zich kennelijke gebruiken voor ondoordachte volksmennerij, resultaten van langjarige onderhandelingen en zorgvuldige afweging en besluitvorming door het parlement worden ermee aan de kant geschopt, het raadgevende karakter blijkt niet meer dan een wassen neus. De referendumolifant en de paljassen die haar berijden, klost met grote modderpoten door de porseleinkast van de Nederlandse poldercultuur.

Onwennigheid

Het ja-kamp was veel te laat, wist geen houding te vinden, niet de juiste toon te treffen

Het minste wat je van de ervaring met het eerste raadgevende referendum onder de Wet raadgevend referendum kunt zeggen, is dat het even wennen was. Het referendum heeft nog geen plek in onze politieke cultuur en gevestigde partijen, instituties en professionele politici weten er geen raad mee. Heel vaardig vuurden de organisatoren en tegenstanders van het verdrag anti-establishment- pijlen af op het totaal verwarde ja-kamp.

Het nee-kamp sloeg om zich heen in de richting van de referendumcommissie, de regering, die kwalijk werd genomen dat ze zich (hoe mondjesmaat ook) mengde in de discussie over voor en tegen het verdrag, en tegen alles wat riekte naar EU, hoger opgeleidenkliek of gezag. En daar heeft de nu zittende 'classe politique' in Nederland geen antwoord op. Wie wil er nu bestempeld worden als 'regent' of verdacht worden? Zeker in het ja-kamp is er sprake van onwennigheid en politieke correctheid - zaken die leiden tot groot gehaspel in de campagne.

Het ja-kamp was veel te laat, wist geen houding te vinden, niet de juiste toon te treffen. Referendumcampagnes zijn namelijk geen verkiezingscampagnes: ze zijn feller, emotioneler en hebben geen naleven (een referendumcampagne is een 'one-off' - je hoeft je bij de strijd niet te bekommeren over de vraag wat er moet gebeuren als jij gelijk krijgt). Meer in het algemeen weet de hoogopgeleide bestuurderstop in Nederland zich geen raad met de problematiek, belangen en emoties van laagopgeleid Nederland (de steden die 'ja' stemden zijn zowat zonder uitzondering universiteitssteden). Paternalisme helpt al zeker niet.

Zuur voor Oekraïners

Het is maar zeer de vraag of de andere 27 lidstaten mee zullen werken aan het einde van de voorlopige inwerkingtreding

Nu ja, wennen dus. Een belangrijke les die van 6 april, want dat referendum blijft nog wel even bij ons. Je zou wel een ontzettend slechte verliezer zijn als je na deze ervaring de Wet raadgevend referendum uit het leven zou willen tillen, louter omdat je verloor of niet met het instrument om wist te gaan.

Voor de Oekraïners is het zuur dat ze zo onze referendum-opleiding moeten betalen. Aan de andere kant is het onwaarschijnlijk dat met het Nederlandse 'nee' - dat zeker als 'geen stijl' wordt ervaren door de andere 27 lidstaten - het EU-Associatieverdrag met Oekraïne tot een definitief einde gaat brengen. Grote gedeelten van het Verdrag zijn al voorlopig in werking getreden - dat kan en mag volgens de inwerkingtredingsbepalingen van datzelfde verdrag.

Weliswaar moet het verdrag door alle 28 lidstaten worden goedgekeurd voor volledige werking, maar met die voorlopige inwerkingtreding kunnen we nog heel lang doorgaan. Daar kan alleen een eind aan worden gemaakt door een unanieme beslissing van de EU Raad. Het is maar zeer de vraag of de andere 27 lidstaten mee zullen werken aan het einde van de voorlopige inwerkingtreding.

Ook als we willen heronderhandelen, staan we erg geïsoleerd; het is maar de vraag of de andere lidstaten ons dat gaan gunnen en zo een premie zetten op napleiten via referenda - een riskant precedent. Met het Britse referendum in aantocht is dat niet waarschijnlijk.

Maar hé, wie weet. We mogen dan slecht zijn in referendumcampagnes, 'polderen' kunnen Nederlandse politici als geen ander.

Wim Voermans is hoogleraar staatsrecht aan Universiteit Leiden.

Reacties (28)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Blutch1 -
    Het gegeven woord intrekken doen ze binnenlands ook al, dus waarom in het buitenland niet ?
  • Rita-Lynn -
    Het lijkt mij zeer democratisch dat kiezers bij de eerstvolgende gelegenheid (referendum of verkiezing) ook meteen, bindend (!) kunnen aangeven of ze eigenlijk wel of geen referenda willen. Mocht daarbij blijken dat men wel referenda wil, dan, waar mogelijk, graag alleen vooraf. Wanneer onze regering haar eenmaal gegeven woord moet intrekken, verliest Nederland in het buitenland haar geloofwaardigheid. Dat kan niet in ons belang zijn.
  • Rita-Lynn -
    Zelf nee-stemmer zijnde, zou ik willen dat de volksvertegenwoordiging, bij deze uitslag (slechts 1 op de 5 kiezers is tegen), bij haar besluit blijft. Verder zou ik willen dat bij referenda geen tussentijdse opkomstpercentages bekend gemaakt worden en dat iedereen gewoon zijn/haar eigen mening kenbaar maakt, zonder daarbij rekening te houden met wat anderen doen. Een referendum hoort niet om winnen of verliezen te gaan, maar om te peilen wat kiezers zelf willen.
  • Theofiel Boemerang -
    De kritiek op het verschijnsel referendum komt nu uitsluitend uit de verliezende hoek. Dat doet mij toch vooral denken aan een voetbalelftal dat vindt dat hun verlies te wijten is aan de buitenspelregel of de slechte scheidsrechter. Toch neemt dat niet weg dat je na 3 of 4 referenda het systeem eens zou kunnen evalueren. Maar hoe je ook sleutelt aan minimale opkomsteisen of een minimum aan handtekeningen, er zullen altijd nadelen aan zo'n systeem blijven zitten.
  • BertNijhof -
    Referenda horen over de rotonde in uw buurt te gaan en niet over internationale verdragen. Als "das gesunde Volksempfinden" internationale verdragen gaat bepalen, moeten we eerst ons leger, de IJssellinie en de waterlinie weer fors gaan versterken.
  • Rita-Lynn -
    Ik begrijp niet goed waarom er gesproken word over een strijd tussen het ja-, en het nee-kamp. Het nee-kamp heeft voldoende handtekeningen verzameld om een referendum te houden. Dat is met enige fantasie een strijd te noemen. Het verloop en de uitslag van het referendum is echter geen strijd, maar het peilen van de mening van de (stemgerechtigde) bevolking. Van iedere 100 stemgerechtigden bleken er ongeveer 11 voor-, en 22 tegen het verdrag te zijn. Maak er aub niet meer van dan dat en laat de volksvertegenwoordiging verder haar eigen conclusie trekken. Ik was zelf overigens tegen.
  • Anne Jans -
    Het feit dat het NEE-kamp gewonnen heeft, komt door het strategisch geblunder van het JA-kamp. Als de JA-stemmers niet hadden gestemd, dan was de drempel van 30% nooit gehaald. Als iedereen voor het verdrag wel zou hebben gestemd, dan zouden het JA- en NEE-kamp veel dichter bij elkaar hebben gelegen. Nu heeft het NEE-kamp met 32% een overweldigende overwinning behaald en staan de Oekrainers letterlijk in de kou, dankzij het geklungel van het JA-kamp.
  • Luctor -
    Mijn stelling: het bindend referendum is dé manier om de arrogantie en de incompetentie van politici in te tomen. De massa is -inmiddels- slimmer dan machthebbers denken. Of het is juist waar ze bang voor zijn. We zijn het paternalisme voorbij.
  • WTJGM -
    Opmerkelijk: In De Gelderlander werd dezelfde hoogleraar Wim Voermans geciteerd, die over het referendum wist te melden: 'Met het raadgevende -en dus niet-bindende- referendum is Nederland de spreekwoordelijke vreemde eend in de bijt. Van de 135 'fatsoenlijke' democratieën ter wereld kennen er bijna 110 een referendum, maar de meeste hebben een bindend karakter en vloeien voort uit de grondwet.', aldus Voermans. We lopen ook hiermee dus als gebruikelijk weer achter (de gekozen burgemeester is daar ook zo'n treffend voorbeeld van), maar waarom maakt VK daar geen melding van???
  • CorArnhem -
    De politiek heeft zichzelf een lastig spagaat bezorgd. Het referendum over Oekraïne is een gevoelige nederlaag en bij een 'nee' tegen het TTIP zal de schade nog veel groter zijn. Als de spelregels voor referenda aangepast worden volgt er vanzelf kritiek dat wetten wel snel aangepast kunnen worden als de politiek hiertoe gemotiveerd is terwijl andere, voor de gemiddelde kiezer belangrijke aanpassingen, jaren op zich laat wachten.