Jean-Marie Le Pen kust zijn dochter Marine, 1 mei 2013.
Jean-Marie Le Pen kust zijn dochter Marine, 1 mei 2013. © REUTERS

Radicaal-rechts is weer gemeengoed

Fascisme

De mainstream politiek eigent zich een aantal van de meest extreme ideeën van radicaal rechts toe.

In de periode tussen de twee wereldoorlogen ontwikkelde de jonge, radicale stroming die we tegenwoordig 'fascisme' noemen zich van een kleine, marginale beweging tot een dominant internationaal paradigma. Een beweging die - zo is ons herhaaldelijk duidelijk gemaakt - onze 'mainstream' waarden aan de kaak stelde en tientallen jaren van progressieve veranderingen tenietdeed.

Uit het opzienbarende en verwoestende succes van het fascisme bleek wel hoe beperkt en omkeerbaar de veronderstelde liberale consensus was in grote delen van het tussenoorlogse Europa. Ook bestond er bij de Europese aanhangers van de heersende liberaal-democratische opvattingen een grote, sluimerende behoefte aan radicale, agressieve alternatieven. De internationale economische crisis van 1929 fungeerde als katalysator van een radicaliserende spiraal waarin onderdrukte gevoelens van bezorgdheid en wrok aan de oppervlakte kwamen, heviger werden en geaccepteerd raakten bij zowel de elite als in de publieke opinie.

Identiteitscrisis

Radicale partijen hebben munt geslagen uit de sluimerende angstgevoelens

Aristotle Kallis

Heeft dit sombere, historische precedent enige relevantie voor het hedendaagse Europa, dat gebukt gaat onder een ongekende existentiële, economische en identiteitscrisis?

Sinds de omvang van de mondiale economische crisis van 2008 duidelijk werd, hebben veel mensen de parallel getrokken met de jaren dertig van de vorige eeuw. De crisis, althans de perceptie ervan, heeft oude onzekerheden versterkt en nieuwe explosieve angsten toegevoegd aan het licht ontvlambare mengsel. In deze desoriënterende setting doen radicale partijen het goed in de peilingen en slagen ze er bovendien buitengewoon goed in de agenda te bepalen.

Dat radicale discussies over allerlei kwesties (met name op het gebied van immigratie en de rol van de islam/moslims in Europa en de wereld) 'mainstream' zijn geworden, is het resultaat van een vicieuze cirkel. Radicale partijen hebben munt geslagen uit de sluimerende angstgevoelens bij de gematigde heersende opinie en die geïntroduceerd op meer geaccepteerde beleidsplatforms waar ze meer gehoor kregen. Dit leverde deze partijen weer meer stemmen op. De 'mainstream' politici en de samenleving hebben op de opkomst van radicaal rechts gereageerd door zich een aantal van de extreemste discussies en ideeën toe te eigenen en deze te normaliseren.

Destigmatiseren

Voor welke uitdaging worden de gevestigde politieke partijen en de samenleving gesteld door de aanhoudende populariteit van radicaal-rechtse populisten? De spectaculairste recente successen van radicaalrechts in Europa zijn geboekt door partijen en bewegingen die op effectieve wijze het onderscheid tussen de conventionele categorieën 'mainstream' en 'extremisme' hebben doen vervagen. Ze zijn er grotendeels in geslaagd zichzelf te destigmatiseren in de ogen van grote groepen in het publieke debat. Ook richten ze zich met hun politieke boodschap op een klein aantal centrale populistische vraagstukken waarin miljoenen mensen zich herkennen. Daarmee legitimeren ze hun radicale manier van spreken over het heden en manier van denken over de toekomst. Doordat kiezers een toenemende afkeer hebben van de zittende partijen en het functioneren van het politieke systeem in het algemeen is de aantrekkingskracht van rechtse populisten toegenomen.

De goede resultaten van radicaal-rechts in de peilingen geven echter geen goed beeld van de situatie, want de verschuiving van de publieke houding in de richting van extremere standpunten ten aanzien van een aantal belangrijke maatschappelijke kwesties is veel groter dan de feitelijke electorale steun voor partijen op de radicale rechtervleugel doet vermoeden.

Opleving van het fascisme

In de huidige samenleving koesteren mensen nog altijd gevoelens van angst en afkeer jegens 'anderen'

Aristotle Kallis

Hoewel kiezers misschien nog terughoudend zijn in het ondersteunen van het programma of de stijl van een radicale partij, onderschrijven, verspreiden en normaliseren ze wel actief de extreme kanten van de discussie. Het is dus niet zozeer verrassend dat rechts-radicale partijen het steeds beter doen in de peilingen, maar wel dat dit succes niet meer uitgesproken is, gezien de hoeveelheid steun die zij van het publiek krijgen voor sommige standpunten. De heersende, meer gematigde politieke krachten hekelen rechts-radicale partijen misschien om hun extreme standpunten, maar tegelijkertijd zouden ze niets liever willen dan zich de belangrijke onderdelen van de rechts-radicale populistische agenda toeëigenen om het vertrouwen van het gedesillusioneerde publiek terug te winnen.

Een andere lezing van de gebeurtenissen in de jaren dertig van de vorige eeuw, die niet zozeer gericht is op een mogelijke letterlijke 'opleving van het fascisme', maar meer op hoe extreme standpunten 'tot mainstream kunnen worden verheven' biedt weinig soelaas voor het huidige Europa. Het was een 'mainstream' maatschappelijke behoefte die fascistische partijen stemmen opleverde, die hen de agenda liet bepalen en hen de ruimte gaf om zich snel over de wereld te verspreiden.

Catastrofale zelfgenoegzaamheid

Nog bepalender was echter het feit dat de heersende politieke en sociale actoren er niet in slaagden om een antwoord te formuleren op de opkomst van het extremisme tijdens het interbellum in Europa. Daardoor werden de omstandigheden gecreëerd die het mogelijk maakten dat het fascisme tussen de wereldoorlogen voet aan de grond kreeg en aan de macht bleef, met alle rampzalige gevolgen van dien: totalitarisme, oorlog en massaal geweld.

In de huidige samenleving koesteren mensen nog altijd gevoelens van angst en afkeer jegens 'anderen', niet dezelfde 'anderen' als in de jaren dertig, maar daar gaat het ook niet om. De catastrofale zelfgenoegzaamheid waarmee grote groepen van de tussenoorlogse elite en samenleving reageerden op de opkomst en het succes van het fascisme, vertoont zorgwekkende overeenkomsten met onze wereld van na 11 september en na de crisis. Juist door dit verontrustende tekortschieten kon het 'historische fascisme' tussen de twee wereldoorlogen tot bloei komen. We kunnen het ons niet veroorloven om deze hardnekkige nalatigheid in onze hedendaagse wereld te negeren. Want extremisme is niet alleen een probleem voor de mainstream, maar ook van de mainstream.

Dit is de ingekorte versie van de NIOD Lecture on Fascism die Aristotle Kallis donderdag uitsprak in De Balie.