Pak islamofobie aan, maar durf ook islamkritisch te zijn

Van de naastenliefde moet je het hebben

We moeten discriminatie van moslims aanpakken, maar tegelijkertijd islamkritisch durven zijn.

Een jaar geleden hield de politie van Manchester een terreuroefening die tot ophef leidde. Een nep IS-terrorist blies zich op. Institutioneel racisme, zo was het verwijt. De oefening was stereotyperend voor moslims.

Politiechef Tony Lloyd ging door het stof. 'We hebben deze training gedaan om te verzekeren dat mocht het ondenkbare ooit gebeuren, wij er klaar voor zijn. Het was echter een grove misrekening, onnodig en onacceptabel om te beslissen dat degenen die de terroristen speelden 'allahu akbar' te laten schreeuwen voordat ze hun nepbommen ontstaken', verklaarde hij destijds aan de BBC. 'Dat voegde niets toe, maar had wel de potentie om de goede interculturele verhoudingen die we in Manchester onder druk te zetten.'

Het is pijnlijk, in retrospectief. Wrang dat een 'freelance' IS-er, een jonge Brit van Libische afkomst, met ouders die hun toevlucht gezocht hadden in het Verenigd Koninkrijk afgelopen week dood en verderf zaaide.

Jakkes. Alweer een jonge moslim die zich door de geweldspornografische geloofsinterpretatie van IS heeft laten opfokken en hersenspoelen om te komen tot een barbaarse moordpartij in de stad waar hij opgroeide. Noem mij gek. Maar opnieuw heb ik de behoefte zowel de samenleving waar hij uit voortkomt, als de gemeenschap waar hij deel van uitmaakt, ter verantwoording te willen roepen.

Terug naar een jaar geleden. Zou ik het er destijds mee eens zijn dat zo'n terreuroefening 'institutioneel racisme' zou worden genoemd? Jawel. Een oefening van een jihadaanslag, in een tijd dat IS aanslag na aanslag pleegt in Europa, als 'institutioneel racisme' oormerken vind ik een uitholling van de term racisme. Maar als het argument was dat deze oefening tot islamofobie had geleid had ik dat wel onderschreven.
 
Hoezeer ik de oefening ook terecht vond, dat islamofobie een gevolg ervan zou kunnen zijn staat helaas buiten kijf. Hoewel het in geen verhouding staat met het effect van een echte aanslag.

Islamofobie een op een vergelijken met institutioneel racisme gaat mank. Er is overlapping, maar het is niet hetzelfde. Geloof is een wezenlijk ander iets dan een onwrikbaar levensfeit als kleur, afkomst, sekse of geaardheid. Een geloof kan je, net als een politieke overtuiging, achter je laten of veranderen. Het omvat naast persoonlijke spiritualiteit een normatief waardensysteem waarop je in de grotere samenleving moet kunnen worden aangesproken.

Ik heb behoefte aan zowel het ongemakkelijke maatschappelijke gesprek over de verwoestende impact van islamofobie als aan het ongemakkelijke gesprek met moslims over opvattingen en radicalisme

Dat wil niet zeggen dat islamofobie niet resulteert in een van de scherpste vormen van maatschappelijke achterstelling. Je kunt stellen dat je als lichtgetinte moslim anno 2017 met veel meer discriminatie te maken kunt hebben dan als donkergekleurde niet-moslim. Juist de combinatie van racisme op basis van afkomst met een gewantrouwd geloof maakt discriminatie van moslims zo virulent. Of het nu gaat om schooladviezen, discriminatie op de arbeidsmarkt, of etnisch profileren. De gewone, gematigde moslim betaalt er een hoge rekening voor.

Het klinkt tegenstrijdig, maar ik heb behoefte aan zowel het ongemakkelijke maatschappelijke gesprek over de verwoestende impact van islamofobie op de maatschappelijke positie van moslims als aan het ongemakkelijke gesprek met moslims over waarden, opvattingen en radicalisme. Debat moet op een open, nuchtere, prikkelende manier gevoerd kunnen worden. Kom maar op met die mooie, gedurfde Rotterdamse postercampagne van Femmes for Freedom, waarbij een moslima een joodse jongen met keppeltje kust. Onze superdiverse multiculturele samenleving heeft dit soort debatten nodig.

De veerkracht van de Mancunians is indrukwekkend

Ik verwelkomde overigens ook het debat over hoofddoekjes bij de politie. Het idee is inmiddels van de baan, maar gebrek aan diversiteit bij wetshandhavers in een multiculturele samenleving is een te groot probleem om niet out of the box te denken. Dat er wijdverbreid sprake is van racisme binnen de politie is zelfs door de organisatie zelf herhaaldelijk onderkend. Juist daarom is meer diversiteit binnen het korps zo belangrijk.

Intussen is de veerkracht van de Mancunians indrukwekkend. Zij aan zij zijn moslims en niet-moslims in de weer met het organiseren van bloeddonaties, koken restaurants van islamitische eigenaars voor slachtoffers en ondernemen andere acties. Van de naastenliefde van gewone mensen, moslim of niet, moet je het hebben, als een moordlustige ideologie de samenleving uit elkaar poogt te blazen.

Harriet Duurvoort, publicist en columnist van de Volkskrant.