Schilder Jan Willem zet een formule van Einstein op de muur van Museum Boerhaave in Leiden.
Schilder Jan Willem zet een formule van Einstein op de muur van Museum Boerhaave in Leiden. © Freek van den Bergh/de Volkskrant

Overheid, maatschappij en bedrijfsleven: u heeft de wetenschap nodig!

We hebben fundamenteel onderzoek nodig omdat we de problemen van de toekomst vaak niet zien aankomen.

De belangrijkste wetenschappelijke ontdekking in 2016 was zonder twijfel de registratie van zwaartekrachtgolven. Albert Einstein had het bestaan daarvan precies 100 jaar geleden voorspeld; alleen meende hij dat ze te klein waren om ooit gemeten te kunnen worden.

Feiten vaststellen

De eerste voorspelling klopte, de tweede niet. De gezamenlijke inspanning van meer dan duizend onderzoekers leidde ertoe dat op 14 september 2015 voor het eerst zwaartekrachtgolven gemeten werden. Deze zwaartekrachtgolven waren het gevolg van het om elkaar heen wentelen en tenslotte samensmelten van twee zwarte gaten, zo'n 1,3 miljard jaar geleden. Om je de minieme effecten daarvan op aarde voor te stellen, was onder andere dit het gevolg: door deze kosmische gebeurtenis op een afstand van meer dan een miljard lichtjaar van de aarde veranderde op 14 september 2015 de afstand tussen Parijs en Berlijn (ongeveer 1000 kilometer) voor de duur van 0,2 seconde met het vrijwel onmeetbaar kleine verschil van 10-12 milimeter. Het kunnen vaststellen van de zwaartekrachtgolven aan de grenzen van het meetbare, is een triomf voor het vernuft van de onderzoekers die daarbij betrokken waren en voor de geldigheid van Einstein's algemene relativiteitstheorie.

Deze meting in september 2015 en de uiteindelijke rapportage van de ontdekking in 2016 was niet alleen een triomf voor een wetenschappelijke theorie. Het was eveneens een machtige illustratie van het gegeven dat er feiten zijn die kunnen worden vastgesteld met een grote mate van precisie en betrouwbaarheid.

Bewijs

Wetenschap is gebaseerd op het tegenovergestelde uitgangspunt: het bewijs is doorslaggevend

Dit is een geruststellende gedachte in een tijdsgewricht waarin ons wordt verteld dat er geen objectieve feiten bestaan, maar slechts subjectieve constructies van de menselijke geest. In overeenstemming met deze opvatting is het vandaag gemeengoed om te beweren dat wetenschap ook maar een opinie is, niet beter dan andere fantasieën of beweringen die door geen enkel bewijs worden gestaafd. Voorbeelden van dergelijke beweringen zijn: 'Klimaatverandering is een leugen van de Chinezen en bestaat niet echt'; 'Hiv is een verzinsel van het rijke Westen'; 'Autisme wordt veroorzaakt door vaccinaties'. Dergelijke beweringen worden gedaan zonder de behoefte ze met gedegen bewijs te ondersteunen.

Wetenschap is gebaseerd op het tegenovergestelde uitgangspunt: het bewijs is doorslaggevend, waarbij het er niet toe doet wie het bewijs levert. Ondanks verschillen in nationaliteit, geslacht, leeftijd of cultuur zijn we het er in de wetenschap uiteindelijk over eens wat de feiten zijn en wat de meetinstrumenten ons laten zien. In de wetenschap werken we met universeel geaccepteerde regels om het bewijs voor onze beweringen te leveren.

Feiten

In wetenschap gaat het om kennis, inzicht, en begrip

Dit is een enorme culturele verworvenheid die tot elke prijs verdedigd moet worden. Zeker, het wetenschapsspel is niet perfect, de regels worden niet altijd met de juiste precisie opgevolgd en in sommige gevallen moeten de regels aangepast en verbeterd worden. Maar dit zijn slechts kleinigheden in vergelijking met waar het in de wetenschap uiteindelijk om draait: de jacht op de waarheid aan de hand van universeel geldende spelregels.

In 1992 won Bill Clinton in de Verenigde Staten de presidentsverkiezingen met de slogan 'It is the economy, stupid'. De ontdekking van de zwaartekrachtgolven was de ultieme bevestiging van het gegeven dat er feiten zijn, die kunnen worden berekend, gemeten en vastgesteld met grote precisie, en dat die feiten ertoe doen. In deze tijd zouden ze ons moeten herinneren aan wat uiteindelijk telt: 'It is the facts, stupid.'

In wetenschap gaat het om kennis, inzicht, en begrip. Niet in de eerste plaats om feiten die geld opleveren, niet om valorisatie als hoogste doel. Om twee redenen is het van cruciaal belang een brede fundamentele wetenschap te hebben en te behouden.

Kennis van vandaag

We weten in de wetenschap hoe we echte feiten van alternatieve feiten kunnen onderscheiden

De eerste reden is dat we met de kennis van vandaag niet kunnen voorspellen wat de kennis van morgen zal zijn. Popper zei het al: 'We kunnen vandaag niet voorzien wat we pas morgen zullen weten'. Dit vinden beleidsmakers en politici vaak lastig te begrijpen. Politiek en beleid zijn gebaseerd op de kennis van vandaag, in de wetenschap gaat het om de kennis van morgen.

Er bestaat geen receptenboek dat ons vertelt hoe we met de kennis van vandaag de wetenschappelijke doorbraken van morgen bereiken. Als dat receptenboek bestond, zou ik onmiddellijk een appartement in Stockholm aanschaffen. Want met dat receptenboek zou ik in staat zijn de ene Nobelprijs na de andere op te pikken. Zo werkt het niet. Dat is de magie van wetenschap. We weten in de wetenschap hoe we echte feiten van alternatieve feiten kunnen onderscheiden, hoe we kunnen vaststellen of ontdekkingen stand houden.

Wetenschappelijk immuumsysteem

Een samenleving zonder een breed wetenschappelijk immuunsysteem loopt het risico geen antwoord te hebben op onvoorziene en onvoorspelde aanvallen op onze samenleving

Maar hoe we doorbraken bereiken, en vanuit welke hoek die komen, dat weten we niet. Onstuurbare zaken als intuïties spelen daarbij een belangrijke rol. Daarom is voor elke overheid investeren in fundamenteel onderzoek op een zo breed mogelijk terrein de beste garantie op wetenschappelijke doorbraken met grote maatschappelijke en economische betekenis.

De tweede reden is dat wetenschap en kennis het immuunsysteem zijn van onze complexe samenleving. Met de kennis van vandaag kunnen we niet alleen de kennis van morgen niet voorspellen, we zien ook vaak de problemen van de toekomst niet aankomen. Kort voordat de Twin Towers instortten werd aan een van de Nederlandse universiteiten de vakgroep Arabisch opgeheven. Wat was immers het nut van kennis van de Arabische taal en cultuur? Niemand zag 11/9 aankomen, maar iedereen zat daarna te springen om expertise op precies dit gebied. Een samenleving zonder een breed wetenschappelijk immuunsysteem loopt het risico geen antwoord te hebben op onvoorziene en onvoorspelde aanvallen op onze samenleving, of dit nu ecologische rampen, epidemieën, politieke catastrofes of andere 'unknown unknowns' zijn.

Overheid, maatschappij en bedrijfsleven, realiseert u zich alstublieft wat u aan de wetenschap te danken heeft en hoezeer u die in de toekomst nodig zult blijven hebben.

Peter Hagoort is hoogleraar cognitieve neurowetenschap en directeur van het Max Planck Instituut.