Straatbeelden van Hanoi, Vietnam.
Straatbeelden van Hanoi, Vietnam. © ANP

Overbevolking is wél een probleem

'Hoe meer mensen er op deze planeet rondlopen en hoe meer kansen en mogelijkheden we ieder mens willen bieden, hoe onmogelijker de opgave wordt om de milieuproblematiek met enkel technologie op te lossen', schrijft bijzonder hoogleraar milieufilosofie Marc Davidson.

Het hoeft weinig betoog dat we momenteel te veel van onze planeet vragen: we veranderen het klimaat, verminderen de biodiversiteit en putten natuurlijke hulpbronnen uit. Volgens een beroemde formule is de druk die we met zijn allen op het milieu uitoefenen het product van drie factoren: bevolkingsomvang, consumptie per hoofd van de bevolking en milieudruk per eenheid consumptie. Nemen bevolking en welvaart toe, dan stijgt ook de milieudruk; produceren we schoner en efficiënter, dan daalt deze juist. Elk van deze factoren is daarom een sleutel om de milieudruk te verminderen.

Toch richt het beleid zich in praktijk vrijwel alleen op het stimuleren van schonere technologie. Dat blijft echter dweilen met de kraan open zolang de mondiale bevolking en welvaart blijven groeien. Nut en noodzaak van steeds verdergaande economische groei zijn heilige huisjes, maar worden gelukkig in toenemende mate ter discussie gesteld. Op het probleem van overbevolking lijkt echter een taboe te rusten. Dat kan verklaren waarom er regelmatig artikelen verschijnen die de noodzaak van bevolkingsbeleid bagatelliseren.

Wishful thinking

Hoewel de wereldbevolking de afgelopen vijftig jaar tot meer dan 7 miljard mensen is verdubbeld, is het gemiddelde aantal kinderen per gezin gedaald

Ten eerste zou overbevolking zich vanzelf goedschiks oplossen. De wereld wordt steeds welvarender en de geschiedenis leert dat naarmate het welvaartsniveau stijgt gezinnen minder kinderen nemen. Op zich heeft deze zogenoemde demografische transitie zich in grote delen van de wereld daadwerkelijk voltrokken. Hoewel de wereldbevolking de afgelopen vijftig jaar tot meer dan 7 miljard mensen is verdubbeld, is het gemiddelde aantal kinderen per gezin gedaald.

Een veel geciteerde verwachting van de Verenigde Naties is dat de wereldbevolking zich zal stabiliseren op rond de 11 miljard mensen in het jaar 2100. Men vergeet daarbij echter altijd de bijsluiter te vermelden dat deze verwachting alleen uitkomt wanneer toegang tot geboortebeperking zich uitbreidt, met name in ontwikkelingslanden. In het business-as-usual scenario, waarin het huidige gemiddelde aantal kinderen per gezin onveranderd blijft, groeit de wereldbevolking door tot bijna 30 miljard in 2100. Daarbij is het onzeker of de economische groei van de afgelopen decennia zich deze eeuw nog wel voortzet. Al onze kaarten op de demografische transitie zetten, is daarom wishful thinking. Ongeveer hetzelfde als duimen dat het klimaatprobleem zich vanzelf oplost doordat de vrije markt gratis hernieuwbare energie zal bieden.

Hoge consumptie Westen

Ten tweede zou de bevolkingsgroei in ontwikkelingslanden geen probleem zijn, omdat de werkelijke bron van ellende juist zou liggen in de hoge consumptie in de westerse wereld. De gemiddelde Amerikaan is tientallen keren rijker dan de gemiddelde Indiër en vervuilt de wereld dan ook navenant. Zoals Jelmer Mommers het in De Correspondent uitdrukt: 'de consumptie van honderden miljoenen arme Indiërs en Chinezen is het grootste probleem niet. Die van tientallen miljoenen Amerikanen en Europeanen wél.' Maar die conclusie is kortzichtig. Want als wij naast de oplossing van de milieucrisis ook nog een wereld nastreven zonder armoede, dan kunnen we enkel hopen dat de welvaart in ontwikkelingslanden nog flink zal stijgen.

Natuurlijk hoeft dat geen mondiale verspreiding van terrasverwarmers in te houden, maar ook in ontwikkelingslanden hebben gezinnen graag een ijskast, airconditioning en televisie. Technologische ontwikkeling zal ervoor zorgen dat dat met minder milieuvervuiling kan, maar ook hier geldt dat de bevolkingsgroei dit probleem niet makkelijker maakt. Hoe meer mensen er op deze planeet rondlopen en hoe meer kansen en mogelijkheden we ieder mens willen bieden, hoe onmogelijker de opgave wordt om de milieuproblematiek met enkel technologie op te lossen.

Gevoeligheid

De vrijheid van de één stopt bij die van de ander en tot die vrijheid behoort ook toegang tot een leefbare wereld

Waarom ligt bevolkingsbeleid zo gevoelig? Ten eerste omdat sommige vormen uit verleden en heden verwerpelijk zijn, zoals gedwongen sterilisatie. Maar bevolkingsbeleid kan ook op manieren die meer vrijheid openlaten, zoals met voorlichting, gratis voorbehoedmiddelen en financiële prikkels. Ten tweede omdat velen denken dat bevolkingsbeleid een onrechtmatige inbreuk vormt op de persoonlijke vrijheid om zelf invulling te kunnen geven aan het leven. En wat is persoonlijker dan de keuze van de eigen gezinsgrootte? Maar de vrijheid van de één stopt bij die van de ander en tot die vrijheid behoort ook toegang tot een leefbare wereld. Op een eindige planeet laat bevolkingsgroei voor iedereen minder ruimte over. Hoewel ieder mens het recht behoort te hebben een kind op de wereld te zetten, oftewel twee kinderen per gezin, kan méér daarom nooit een onvervreemdbaar recht zijn.

Natuurlijk hebben inwoners van de meer welvarende landen een dubbele verantwoordelijkheid om de milieuproblematiek aan te pakken: ten eerste omdat zij per hoofd van de bevolking veel meer vervuilen en hebben vervuild dan inwoners van ontwikkelingslanden en ten tweede omdat zij ook veel meer financiële en technologische middelen hebben. Maar dat neemt het belang niet weg van het zoeken naar manieren om de bevolkingsgroei te beperken, met name in ontwikkelingslanden. De groei beperken zal om democratisering vragen, tegengaan van armoede, versterken van vrouwenrechten, goedkope toegang tot voorbehoedsmiddelen, het wegnemen van financiële prikkels voor grotere gezinnen, et cetera. Maar dat de aanpak van overbevolking ingewikkeld is, is geen reden om het onderwerp taboe te verklaren.  

Marc Davidson is bijzonder hoogleraar milieufilosofie vanuit humanistisch perspectief aan Maastricht University en docent/onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam.

Volg en lees meer over:

Reacties (44)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Starfish Prime -
    Milieuschade is geen probleem voor de aarde, het is een probleem voor de mensheid. Als we niks doen aan de overbevolking, zal de situatie uiteindelijk een kritische massa bereiken waarna onze hele beschaving als een kaartenhuis zal instorten. Is dat erg? Niet voor Moeder Aarde - geef haar een paar miljoen jaar (da's qua tijdsduur praktisch te verwaarlozen op haar totale leeftijd van 4 miljard jaar) en alles ziet er weer prima uit. Zonder Homo Sapiens weliswaar, maar is dat nou werkelijk zo erg? Welnee. Ik hoef naar Trump te kijken om te weten dat de aarde veel beter af is ZONDER de mensheid.
  • Reint Kugel -
    @junoasahi Is het niet de westerse technologie, die de gigantische bevolkingsgroei in de derde wereld heeft mogelijk gemaakt. Met de beperkte mogelijkheden, die ze vroeger hadden zou dit nooit zijn gelukt. Neem bijvoorbeeld alleen al de kettingzaag waarmee oerwouden worden omgezaagd om plaats te maken voor landbouwgrond.
  • Reint Kugel -
    Nog een reden om overbevolking tegen te gaan is dat ten gevolge van overbevolking andere diersoorten dreigen uit te sterven.
  • junoasahi -
    Reint Kugel....over geboortebeperking, mileu,enz wordt in de armere gebieden op aarde minder over nagedacht.1. er is geen geld om er iets aan te doen 2. je moet overleven ...dus wel wat anders aan je hoofd.zo simpel is het eigenlijk wel.
  • Reint Kugel -
    De gelovige mens is irrationeel. Hij plant zich ongebreideld voort met het idee, dat dat Gods wil is. Maar net zo irrationeel zijn de mensen, die denken dat de technologische ontwikkeling alle wereldproblemen gaat oplossen.
  • Arjan53 -
    ik denk dat we de kinderbijslag voor meer dan twee kinderen moeten afschaffen. En dat geldt ook voor de gezinnen uit Verweggistan met meer dan 2 kinderen. Bij drie kinderen voor de derde geen kinderbijslag en bij vier kinderen voor maar 1 kind kinderbijslag. Mensen die zich hier hebben uitgenodigd met meer dan 4 kinderen worden aangemoedigd om weer te vertrekken. De huisvesting die ze krijgen is maar voor een gezin met 2 kinderen en ze krijgen natuurlijk alleen een uitkering als ze de taal spreken [participatie wet]
  • Vincent Van Diermen -
    @ Appelientje: waar haal jij het lef vandaan om te besluiten dat jij wel recht op die welvaart hebt, maar een ander niet?
  • Reint Kugel -
    Wellicht is geboortebeperking de beste manier om toekomstige armoede, hongersnood en oorlog te voorkomen.
  • wouterfr -
    Is het niet tragisch dat de mensheid de fabel van de lemmingen straks overtreft. De fabel is dat de lemmingen bij een te grote aanwas zich in de afgrond of in een rivier storten waar de dood op volgt. Bij deze dieren is het een fabel omdat ze inteligenter blijken,maar bij de mensen?????
  • carolus magnus -
    Gisteren las ik een schokkend verslag van Toine Heijmans over bedreiging van een Afrikaans gezin in het dorp Gouderak. Wreed dat dit gezin nu op dergelijke wijze bejegend wordt in wat je een beschaafd land zou willen noemen. Met geen mogelijkheid goed te praten. Maar dan lees je dus wel dat het gezin, dat overigens later overkwam, acht kinderen bevat. Dat is iets wat ik maar niet kan begrijpen: dat in streken waar de toekomstverwachting van kinderen weinig rooskleurig is, er wordt gefabriekt alsof levens er vanaf hangen. Met alle neveneffecten voor migratie van dien.