Opinie: Weinigen beseffen hoe rampzalig het leenstelsel uiteindelijk uit zal pakken voor de schatkist

.

De aflossing van de studieschuld is zo soepel geregeld dat velen niet of nauwelijks zullen terugbetalen.

Rico Tjepkema, student aan de Rijksuniversiteit Groningen, uitte in deze krant zijn teleurstelling over de nieuwe regeringspartners van de VVD. Tegen al hun beloften in blijft het sociaal leenstelsel gehandhaafd. Met dit regeerakkoord hebben zij, briest Tjepkema, de studenten keihard laten vallen.

Veel studenten blijken daar heel anders over te denken. Zij maken er op grote schaal van harte misbruik van. Zo leent inmiddels ruim de helft van de studenten meer dan zij voor hun studie nodig hebben. Sommigen gebruiken dat geld om te sparen en boeken daarbij een bescheiden rentewinst, anderen doen dat voor een latere aanbetaling van een hypotheek, een enkeling gebruikt het voor de aanloop naar een eigen bedrijf en ongetwijfeld zijn er ook studenten die het minder toekomstgericht uitgeven.

Om haar voorstel door de Kamer aanvaard te krijgen heeft minister Bussemaker indertijd de voorwaarden waaronder de studieschuld moet worden afgelost zo soepel gemaakt, dat velen hun schuld uiteindelijk zal worden kwijtgescholden. De terugbetalingstermijn bedraagt 35 jaar. Omdat studenten desgewenst recht kunnen laten gelden op vijf 'jokerjaren' waarbij de betalingstermijn wordt opgeschort - hoe bedenk je zoiets? - kan die termijn worden opgerekt naar 40 jaar.

Verder hoeft er nooit meer dan 4 procent van het inkomen boven een bepaald basisbedrag te worden afgelost. Voor een alleenstaande zonder kinderen, is dat basisbedrag gelijk aan 100 procent van het minimumloon. In alle andere gevallen 143 procent.

Als, in geval van niet-alleenstaand, het inkomen minder bedraagt dan 2.240 per maand (143 procent van het minimumloon), hoeft er niets te worden afgelost. Bedraagt het jaarinkomen 30 duizend euro, dan moet er per maand, ongeacht de hoogte van de schuld, 36 euro worden afgelost. Bij een inkomen van 40 duizend is dat 69 euro.

Als je maximaal leent en een schuld opbouwt van zo'n 40 duizend euro neemt de kans dat er niet volledig hoeft te worden terugbetaald alleen maar toe

Als er zoals hier niets of weinig wordt afgelost, behoud je die schuld, die ook nog eens wordt vermeerderd met de rente. Zodra de rente stijgt naar het tot voor kort gangbare percentage van zo'n 4 procent zal een schuld van 25 duizend euro jaarlijks stijgen met 1.000 euro. Dat betekent dat bij een inkomen van minder dan 4.300 niet eens de rente wordt afgelost en de schuld dus elk jaar groter wordt. Als je maximaal leent en een schuld opbouwt van zo'n 40 duizend euro neemt de kans dat er niet volledig hoeft te worden terugbetaald alleen maar toe.

Niemand kan voorspellen hoe de wereld van werk en inkomen zich de komende 40 jaar zal ontwikkelen, maar er valt wel iets over te zeggen. Bijvoorbeeld dat die wereld steeds meer een internationaal karakter krijgt. Hoe kan DUO, de Dienst Uitvoering Onderwijs die belast is met de inning van die gelden, niet alleen al die afgestudeerden in het buitenland achterhalen, maar ook nog eens de benodigde gegevens over hun gezinssituatie en inkomen?

Bij hoogopgeleiden die ervoor kiezen iets ambachtelijks te gaan doen, valt vermoedelijk weinig te halen

Steeds meer mensen werken als zelfstandig ondernemer of als freelancer. Voor hen is het niet moeilijk om het formele inkomen onder de terugbetalingseis te houden. In de kunstwereld is het heel gewoon dat stellen (het inkomen van de partner wordt meegeteld) samen niet meer verdienen dan 143 procent van het minimumloon. Die hoeven dus nooit terug te betalen. Verder zijn er de hoogopgeleiden die ervoor kiezen iets ambachtelijks te gaan doen: als smid of bierbrouwer, of biologisch tuinieren in de Auvergne. Daar valt vermoedelijk weinig te halen. Ook is gebleken dat naarmate meer mensen hoog zijn opgeleid het rendement van een studie afneemt. En, last but not least, de rente. Niemand weet hoe die zich in de toekomst zal ontwikkelen.

Wat veel studenten ervan weerhoudt meer te lenen dan strikt nodig, is het onprettige gevoel een schuld te hebben. Daar kan niet iedereen even makkelijk mee leven. Ook vinden veel studenten, zo blijkt uit commentaren op de sociale media, dat je geld dat je hebt geleend hoe dan ook dient terug te betalen. Ook als je daar strikt genomen niet toe verplicht bent. Het is natuurlijk de vraag of zij daar over 10, 20 of 30 jaar nog net zo over denken.

Dat de Kamer akkoord is gegaan met deze absurde regeling komt doordat de PvdA, toch al zo onzichtbaar in het kabinet met de VVD, toch iets moest binnenhalen. Vandaar deze wet waarvan maar weinigen beseffen hoe rampzalig die uiteindelijk voor de schatkist zal uitpakken. Terwijl hij, o ironie, juist bedoeld was om extra geld op te halen om daarmee de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren.

Leo Prick is adviseur en publicist, gespecialiseerd in onderwijs.