Een beeld uit Gullivers Travels, 20th Century Fox, 2010.
Een beeld uit Gullivers Travels, 20th Century Fox, 2010. © AP

Opinie op Zondag: Welkom in Gulliver's Europese Unie

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Vandaag historicus Arnout Brouwers.

Kent u die van de Europese vloedgolf die onze soevereiniteit zal wegspoelen? Hij komt niet

Veel van onze leidende politici, denkers en commentatoren waken dapper op de dijken en staan gereed om de naderende vloedgolf van Europese samenwerking die onze soevereiniteit en volkswil definitief weg zal spoelen, tegen te houden. Maar voor wie zich niet louter laat leiden door peilingen of wat de boze burger allemaal niet wil, ontvouwt zich een heel ander spektakel: het fluisterzachte geluid van een langzaam leeglopend supereendje genaamd Europese Unie.

Het zijn de Kerstdagen, dus dit stuk moet vrolijk eindigen en een hoopvolle boodschap afgeven. Die kan ik direct verklappen: ook in een populistisch tijdperk kan (niet: zal) de EU overleven. De vraag is alleen hoe.

Nog even over de vloedgolf: die komt er niet, schreef Wolfgang Munchau in de FT. Hij ziet een 'perfecte patstelling': de voorstellen van het Duitse ministerie van Financiën zijn onacceptabel voor de Fransen en Italianen. Het Franse voorstel is onacceptabel voor de Commissie. Wat de Commissie wil, is onacceptabel voor iedereen, net als het plan- Schulz.

Hoezo, vlucht naar voren?

Ook Duitsland wordt steeds meer vastgepind op realistischer scenario's - door zijn eigen kiezers en door zijn buurlanden

Je hoeft geen ziener te zijn om te zeggen dat de fragmenterende krachten in het Europese huis veel sterker zijn geworden. De fiscale, financiële verdeeldheid tussen noord en zuid is bijna totaal. Hetzelfde geldt voor de oost-west verdeeldheid over wat de EU is, en wat democratie en rechtstaat zijn. De Commissie zet 'de nucleaire optie' om Poolse rechterlijke hervormingen een halt toe te roepen. De ingreep is begrijpelijk, de weerzin ertegen ook. Dát is - met Trump in het Witte Huis en de Brexit in flux - de omgeving waarin Europa's grote landen zoeken naar versterking van de Europese Unie. Tijd dus ook voor ons om onze internationale omgeving - en de opties - even helder te bezien.

Parijs en Berlijn zinnen op een superdeal waarmee ze vastgelopen dossiers kunnen loswrikken, maar de tekenen wijzen erop dat dit niet zomaar gaat lukken. Het Duitsland van 2017 is niet dat van 1992 of zelfs van 2006. Wie een echte stembusrevolte wil zien moet naar Duitsland kijken als dat zou instemmen met iets wat op een transferunie lijkt. De Frans-Duitse motor hapert niet alleen omdat er zoveel lidstaten bij zijn gekomen, maar ook omdat Parijs het zo heeft laten afweten bij de hervormingen die het tot een stabiel euroland hadden kunnen maken.

Hoezo, vlucht naar voren? Duitsland begint steeds meer te lijken op Europa's Gulliver. Het mag allerlei dromen en plannen koesteren, maar het wordt steeds meer vastgepind op realistischer scenario's - zowel door zijn eigen kiezers als door zijn buurlanden. Vroeger hadden de eerste geen klachten en de laatste geen zeggenschap, maar in het nieuwe Europa ligt dat een tikkeltje genuanceerder.

Realistisch debat, graag

De dynamiek van de Europese integratie is een totaal andere dan die van zelfs tien jaar geleden

Onlangs gaf premier Rutte een interview aan de Frankfurter Allgemeine Zeitung. Hij pleitte voor meer samenwerking op defensiegebied, de uitbouw van de interne markt, en de versterking van buitengrenzen. Maar wie in de toekomst een beroep wil doen op het euro-noodfonds, moet eerst zijn staatsschuld saneren. En dank, liever geen nieuwe Europese minister (au revoir, Macron) of meer macht voor de Commissie (dag, Juncker).

In Oostenrijk beleefde de conservatiefbruine coalitie zijn vuurdoop. En zie, ook Kurz wil meer samenwerking op strategische gebieden als defensie en immigratie - maar ook hij is wars van een euroregering en haalt 'subsidiariteit' van stal om te onderstrepen dat niet alles in Brussel besloten hoeft te worden. De eurozone? Graag een door lidstaten zelf te voeren regie en strenge handhaving van de afgesproken fiscale regels.

Dit zijn maar twee recente voorbeelden van het nieuwe Gulliver's Europa in werking. De dynamiek van de Europese integratie is een totaal andere dan die van zelfs tien jaar geleden (toen Frankrijk en Nederland al een EU grondwet afschoten). Rutte en Kurz zijn daarvan voorbeelden: zij zoeken naar wegen om Europa te behouden in populistische tijden.

De recente eurobarometer onderstreept dat immigratie en terrorisme verreweg de grootste zorgen zijn voor EU-burgers. De EU heeft de steven al gewend in een richting die deze zorgen zou kunnen verminderen. Het zou mooi zijn als ook het Nederlandse debat over Europa zich in realistische zin zou aanpassen aan deze veranderde tijden. Een supereend wordt het niet, maar een eendje dat kan zwemmen - daar hebben we allemaal profijt van.

Arnout Brouwers is historicus en journalist.