Catalaanse demonstranten tegen het politieoptreden van 3 oktober in Barcelona.
Catalaanse demonstranten tegen het politieoptreden van 3 oktober in Barcelona. © EPA

Opinie op Zondag - Thomas von der Dunk: 'Brussel moet bemiddelen in Catalaanse crisis'

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van zeven auteurs. Later vandaag filossof Sebastien Valkenberg, nu eerst cultuurhistoricus Thomas von der Dunk.

Separatisme raakt per definitie aan Europa als geheel

Of zijn vlucht naar Brussel enig praktisch effect heeft, valt te bezien, maar het is een morele meesterzet van Puigdemont dat hij het Catalaanse probleem voor de deur van de Europese Unie heeft gedeponeerd. Die heeft zich tot nu toe immers star achter Rajoy opgesteld, en verwijst de Catalanen met een beroep op de Spaanse constitutie met de monotone regelmaat van een haperende langspeelplaat door naar Madrid.   

Maar een politiek conflict kan niet juridisch opgelost worden, als juist de grondwet het onderwerp ervan vormt, omdat dan de rechter automatisch partij is. In dat opzicht zou Rajoy - en Juncker! - kunnen leren van de fouten van Den Haag in 1830 ten aanzien van de Belgen, of van zijn grote voorganger Filips II toen het de Hollandse rebellie betrof. Want de constitutionele orde handhaven: dat deed de hertog van Alva in 1568 ook. Daarmee is separatisme vrijwel per definitie geen vraagstuk dat slechts de bestaande eigen staat aangaat, maar raakt het aan Europa als geheel.   

In Nederland wordt vrij meewarig gedaan over de mentale motieven van de Catalaanse separatisten. Onbegrip voor de rare hobby's die in hun ogen hun eigen identiteit uitmaken overheerst. Voor Martin Sommer reden om zich op 21 oktober tegen regionale identiteitspolitiek te keren, omdat zij rampen aanricht. Dat is een interessant standpunt voor iemand wiens hele journalistieke oeuvre van de laatste tien jaar beheerst wordt door een obsessie met identiteit - de Nederlandse wel te verstaan, van vluchtelingenquota en relativering van het slavernijverleden tot verengelsing van het onderwijs en Zwarte Piet. Inmiddels is die obsessie met het Wilhelmus en het verplichte Rijksmuseumbezoek zelfs in het Haagse regeerakkoord terecht gekomen.

Identitaire hobby's

De meeste Friezen zijn al tevreden nu ze Fryslân mogen zeggen, en de Grootdietse beweging is dood

Deze Nederlandse identiteitspolitiek heeft geen wezenlijk ander karakter dan de Catalaanse. Het enige verschil is dat zij als gevolg van historische grilligheden in het eerste geval wèl, en in het tweede geval níet door de nu bestaande staatsgrenzen wordt gedekt. Het onvermogen dit in te zien getuigt van een opmerkelijk gebrek aan historische verbeeldingskracht.    Want stel dat Hitler in 1942 Stalin had verslagen, Nederland dan in Groot-Duitsland was opgegaan, en na Hitler uiteindelijk Merkel was gekomen, zoals na Stalin Gorbatsjow kwam, en na Franco Rajoy? Zou dan Sommer, die nu het Catalaanse separatisme afwijst, zich op basis van een onvergankelijk geachte Nederlandse identiteit niet in het kamp van de Nederlandse regionale separatisten hebben geschaard, ongeacht de destabiliserende economische nadelen van afscheiding en een inmiddels keurige Duitse democratie?   

De identitaire hobby's die het Catalaanse recht op onafhankelijkheid moeten illustreren, zijn niet raarder dan die dat bij dat Nederlandse recht moeten doen. Dat is de essentie van Europa: niet de rationele constructie die men er in Brussel van gebakken heeft, maar een verzameling sentimentele volksstammen die er allemáál irrationele hobby's op nahouden - volstrekt onbegrijpelijk voor de buren, maar zelf zijn ze er bijzonder aan gehecht. Voor degenen die mochten menen dat de Nederlanders níet zulke irrationele hobby's koesteren, noem ik er drie: naast het sacrosancte Sinterklaasfeest de nationale vuurwerkgekte, die niet voor de Amerikaanse vuurwapengekte onderdoet, en het tot bizar byzantinisme voerende Oranjehuis.   

Die Nederlandse blindheid vloeit voort uit het feit dat Nederland erg gelukkig is met zijn eigen grenzen: sinds 1839 onveranderd, afgezien dan van Elten en Tudderen, de grote naoorlogse veroveringen van Willem Drees. Die hebben we na veertien jaar bovendien weer ijlings teruggegeven omdat er van die Duitse boeren toch geen Hollandse kooplui te maken viel. Wij kennen zo geen separatisme of irredentisme van betekenis. De meeste Friezen zijn al tevreden nu ze Fryslân mogen zeggen, en de Grootdietse beweging is dood. In de rest van Europa ligt dat wezenlijk anders; vrijwel elk land worstelt met minderheden die zich als binnen de verkeerde grenzen beland beschouwen.

Driehoeksverhouding

De Europese Unie beschermt de regio's tegen de centralistische tendensen van de staat; daarom zijn de Schotten, Vlamingen en Catalanen ook zo pro-Europees

Als Den Haag naar Brussel kijkt, ziet het altijd een gespannen bipolariteit tussen unie en natiestaat. Maar in feite gaat het om een precaire balans in de driehoeksverhouding tussen unie, staat en regio. De unie beschermt daarbij de regio's tegen de centralistische tendensen van de staat. Daarom zijn de Schotten, Vlamingen en Catalanen ook zo pro-Europees: Europa helpt hen onder het juk van hun nationale hoofdsteden uit te komen. Niet voor niets hadden vrijwel alle oorlogen die de laatste twee eeuwen op dit continent zijn gevoerd, met de omgang van een staat met haar eigen minderheden te maken.   

Begin volgend jaar verschijnt van mijn hand een boek over Zuid-Tirol - ook een minderheid die (sinds 1919) tegen haar zin onder een bepaalde nationale overheid ressorteert. Onvrede daarmee leidde ooit zelfs tot bomaanslagen. En zoals in Italië na Mussolini nog lang oude centralistische impulsen binnen de postfascistische ambtenarij bleven domineren, zo geldt dat in Spanje voor de postfranquistische. Voor Zuid-Tirol kwam een acceptabele oplossing pas tot stand onder internationale druk; Rome werd daartoe door Wenen zelfs voor de VN gedaagd. Nu is het Brussel, dat die bemiddelende rol op zich zal moeten nemen, ook al steekt het liever de kop in het zand.  

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.