Sessies met een therapiepaardje om dementerende ouderen in contact te laten komen met de buitenwereld, 11 mei.
Sessies met een therapiepaardje om dementerende ouderen in contact te laten komen met de buitenwereld, 11 mei. © ANP

Opinie op Zondag - Sebastien Valkenberg: 'Patiënt is geen maatschappijcriticus in vermomming'

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van zeven auteurs. Eerder vandaag cultuurhistoricus Thomas von der Dunk, nu filosoof Sebastien Valkenberg.

Seksuoloog:'Alle mannen zijn pedofiel, en alle vrouwen waarschijnlijk ook'

Even waande ik me in de jaren zeventig. Onlangs vond op de Vrije Universiteit (Amsterdam) het congres 'Horen, zien en zwijgen' plaats. Doel van de bijeenkomst, aldus universiteitsblad Ad Valvas in een verslag van de bijeenkomst, was om psychologische en pedagogische taboes te doorbreken.               

Bestaan die dan nog? Volgens de sprekers wel. Een seksuoloog benadrukte dat pedofilie géén ziekte is. We hebben allemaal seksuele gedachten die eigenlijk niet door de beugel kunnen, ging zijn redenering. Welke man heeft geen Lolita-fantasieën? Nou dan. Conclusie: 'Alle mannen zijn pedofiel, en alle vrouwen waarschijnlijk ook.'                

Ergo: iets meer begrip voor pedofielen graag. We menen ons van hen te kunnen distantiëren, maar die zelfgenoegzaamheid is misplaatst. Daarvoor is de verwantschap met pedofielen te groot. Ofwel: normaal is bij nader inzien helemaal niet zo normaal - als het begrip überhaupt nog bestaansrecht heeft.               

Het lijkt een woordspelletje, maar de ondertoon is serieus. Er is een hardnekkige neiging om het verschil tussen ziek en gezond te relativeren, of maar helemaal weg te poetsen.               

Dat relativeren en wegpoetsen begon enkele decennia terug. Postmoderne filosofen, Michel Foucault voorop, leerden dat je gezond als 'gezond' moest schrijven. Diezelfde relativerende aanhalingstekens, het spreekt voor zich, kregen ook de zieken. Excuus 'zieken'. Die status hadden ze slechts omdat de samenleving hen dat etiket opplakte. 

Dag en nacht

Filosoof/psychoanalyticus Paul Moyaert pleit voor een rehabilitatie van de waanzin

Allemaal pedofiel dus. Het lijkt een geweldige eye-opener, maar dat is het natuurlijk niet. Allicht komen er in ieders fantasie buitenissige zaken voor, maar slechts een heel kleine minderheid vergrijpt zich aan minderjarigen. Dat levensgrote verschil zou alle aandacht moeten krijgen in plaats van nietszeggende overeenkomsten. Zo kun je ook iemand troosten die zijn 9-jarige dochtertje aan leukemie heeft verloren. Weet dat alle mensen sterfelijk zijn. Helemaal waar, maar er gaat geen enkele troost van uit.               
Toch lijkt de nieuwe benadering aan terrein te winnen. Aan de ene kant heb je artsen die patiënten proberen beter te maken. Aan de andere kant zijn er de experts wier aanpak zich laat samenvatten als: ziekte is in the eye of the beholder. Als we patiënten een andere naam geven, is een belangrijk deel van de kwaal al opgelost.              

Recent kreeg Paul Moyaert veel aandacht, onder meer in Filosofie Magazine en Trouw. De Vlaamse filosoof/psychoanalyticus pleit voor een rehabilitatie van de waanzin. Daarvan moet je iemand niet willen genezen, zei hij. 'Een meer uitdagend perspectief is dat er ook een gezondheid mogelijk is in de waanzin. Waanzin kan bedreigend en verstikkend zijn, maar je kunt je ook op een creatieve manier bewegen in je waanzin en een kracht ontdekken in de waanzin. Dat opent andere perspectieven op gezondheid, normaliteit en herstel.' 

'Gezonde' mensen

'Dementerende ouderen zijn onze leermeesters in wijsheid en levenskunst', betoogde een columnist-pastor in Trouw

Het is het terugkerend probleem van mensen die iets te gulzig uit postmoderne bron hebben gedronken. Ze buiten het demarcatieprobleem gretig uit. Wat is ziek en wanneer heet iemand gezond? Dat is, toegegeven, vaak een heikele kwestie. Diffuse grenzen wil nog niet zeggen dat ze er niet zijn. Het is ook lastig om exact aan te geven wanneer de dag overgaat in de nacht. Toch is er niemand die het bestaan van dag en nacht ontkent.  

Relativeren gaat nogal eens over in romantiseren. Dan transformeren geesteszieken in rebellen die ons helpen 'buiten de schutting van onze eigen georganiseerde samenleving' te kijken, zoals een filosoof het een tijdje terug zei. Heerlijke gekken, daar komt het akelig dicht in de buurt. Wat kunnen we veel van ze leren.               

Waanzinnigen als boodschappers van unieke inzichten zijn al eeuwenoud. Gek of geniaal, het is maar net hoe je er tegenaan kijkt. Sinds kort hebben ze gezelschap van Alzheimerpatiënten. 'Dementerende ouderen zijn onze leermeesters in wijsheid en levenskunst', betoogde een columnist-pastor deze zomer in Trouw. Ik moest ook even knipperen met de ogen, maar het stond er echt.

Semantisch spelletje

Je kunt gebaren wat je wilt, maar de Alzheimerpatiënt krijgt er zijn geheugen niet mee terug

Dit was de gedachtegang. Onbedoeld zouden Alzheimerpatiënten, in hun hulpeloosheid, duidelijk maken dat we niet kunnen omgaan met mensen die anders zijn. Dit ongemak duidde zelfs op discriminatie onzerzijds. Derhalve zijn niet zij 'het probleem, maar wij, "gezonde" mensen.' Daar zijn ze weer, die aanhalingstekens. Ze hebben dezelfde functie als het gebaartje waarmee een spreker relativeert wat hij zojuist gezegd heeft: wijs- en middelvingers twee keer snel achter elkaar buigen.

Je kunt gebaren wat je wilt, maar de Alzheimerpatiënt krijgt er zijn geheugen niet mee terug. En wat hebben zijn kinderen aan de wetenschap dat hun aftakelende vader een maatschappijcriticus in vermomming is? De grenzen van het semantische spelletje zijn snel bereikt. Je maakt er patiënten niet mee beter. Hooguit 'beter'.   

Sebastien Valkenberg is filosoof.