School in Zwitserland waar de manieren van meisjesstudenten worden bijgeslepen,26 juni 2017.
School in Zwitserland waar de manieren van meisjesstudenten worden bijgeslepen,26 juni 2017. © AFP

Opinie op Zondag - Niet IQ maar thuiscultuur bepaalt succes

Prikkelende opinie op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van acht auteurs. Eerder vandaag cultuurhistoricus Thomas von der Dunk, nu filosoof Sebastien Valkenberg.

Plat water of bruisend?

Plat water of bruisend? De vraag is aanleiding voor één van de rijkste scènes uit 'Hillbilly Elegy' - vakantietip! - en dat wil wat zeggen. Wie de revolte der Trump-stemmers wil begrijpen, moest dit boek lezen volgens het recensentenkorps. Auteur J. D. Vance is nu eens geen buitenstaander die à la Joris Luyendijk op bezoek gaat bij een exotische cultuur. Hij is zelf één van de 'hillbillies' uit de titel.

Vance krijgt de watervraag tijdens een plechtig diner. Het is bedoeld voor Yale-studenten en mogelijke werkgevers om elkaar te leren kennen. Bruisend, was het antwoord van Vance aan de serveerster - wij zouden zeggen 'Spa Rood'. Zijn eerste slok spuugde hij onmiddellijk weer uit. 'Er is iets mis met dat water.'

Onbedoeld werpt deze scene ook licht op de situatie hier. Hoe is het mogelijk dat kinderen meer kans maken op maatschappelijk succes als hun ouders hoger opgeleid zijn? Het afgelopen jaar laaide de discussie steeds opnieuw op. De Piketty-hype mag over haar hoogtepunt heen zijn, maar de ongelijkheidsdiscussie duurt voort. Ze heeft alleen een andere gedaante aangenomen. Eerst ging het over inkomens en vermogens, nu is onderwijs het zorgenkindje.

Hardnekkig

Sociale mobiliteit gaat niet alleen over geld en economie

Een paar weken terug stelde pedagoog Eddie Denessen het ook weer aan de orde in zijn oratie: 'Er is een hardnekkige relatie tussen het opleidingsniveau van ouders en de schoolloopbaan van hun kinderen.' Achter dat ene woordje gaat een wereld schuil: hardnekkig. Iets had er eigenlijk niet meer mogen zijn, maar laat zich niet wegwerken - als in: onkruid. Werk aan de winkel, mouwen opstropen, dat is de teneur.               
Al snel gaat het over vooroordelen die leerlingen hinderen dan wel begunstigen. Die zullen er heus zijn. Heb alleen niet de illusie dat als de vooringenomenheid maar ophoudt te bestaan het gedaan is met de sociale ongelijkheid. Die poets je niet weg met een bewustwordingstraject voor docenten, vrees ik. Zie daarvoor Vance die zijn water uitspoog.

Natuurlijk was er niets mis met het drankje.  Alleen kende hij geen water met koolzuur. Nooit eerder gedronken, zijn ouders namen hem niet mee naar gelegenheden waar het vraagstuk - plat of bruisend? - aan de orde kwam. De les die Vance toen volgens eigen zeggen leerde: sociale mobiliteit gaat niet alleen over geld en economie.               

Net zomin als je het kunt terugbrengen tot iemands IQ, al wordt dat gemakkelijk over het hoofd gezien. Ook toen een aantal jaren terug in Amerika het General Educational Development-programma werd ingevoerd. Neem vroegtijdige schoolverlaters een test af, was het idee. Wie daarvoor slaagde, had de middelbare school alsnog gehaald en kon een vervolgopleiding volgen. In theorie dan, want de voorbereiding bleek nogal mager.

Shortcut?

In hoeverre slagen ouders erin om hun kinderen niet-cognitieve vaardigheden bij te brengen?

Op 22-jarige leeftijd volgde slechts 3 procent van de GED-scholieren een vervolgopleiding of had er één afgerond. Terwijl dat percentage onder jongeren met een regulier schooldiploma op 46 procent lag. De veronderstelde shortcut naar een acceptabel ontwikkelingspeil bestond niet. Ze ontbeerden de vaardigheden van de  leerlingen die wel de volledige lestijd in schoolbanken zaten.                

Het illustreert wat journalist Paul Tough betoogt in 'How Children Succeed' (2012). In hoeverre slagen ouders erin om hun kinderen niet-cognitieve vaardigheden bij te brengen? Meer dan IQ blijken die de sleutel tot succes. 'Het gaat om het herkennen en beheersen van gedrag dat bij een bepaalde setting hoort. Ben je in een museum of op een toelatingsgesprek voor een opleiding, of in een chic restaurant, dan moet je precies weten hoe je je hoort te gedragen.'  

In het museum hangen niet alleen mooie schilderijen. Net zoals je niet alleen naar het restaurant gaat voor lekker eten. Beide zijn ook gelegenheden waar je tal van deugden aanleert. Ze laten zich misschien lastig kwantificeren, maar doen er ondertussen wel degelijk toe. Op naar het museum dus. Alleen doet niet iedereen dat even vaak. Een tijdje terug deed het Ministerie van OCW onderzoek naar cultuurparticipatie. 'Vooral hoger opgeleiden zijn actief.'

Lobbyisten?

Veel belangrijker zijn de 'student background characteristics'

Het is een nuttige correctie op het heersende beeld dat hogeropgeleide ouders een stel handige lobbyisten zijn. Ze zouden net zo lang zeuren totdat hun kind het gewenste schooladvies krijgt. En als de lessen op school niet volstaan, dan regelen ze huiswerkbegeleiding. Het is een te simpele voorstelling van zaken.                

Plat water of bruisend? Het antwoord op die vraag vind je niet in schoolboeken. Veel belangrijker zijn - in pedagogenjargon - de 'student background characteristics'. In gewoon Nederlands: de thuissituatie. Vance kan erover meepraten.

Sebastien Valkenberg (1978) studeerde filosofie in Amsterdam en Leuven. Hij schreef de boeken Het laboratorium in je hoofd (2006), Geluksvogels (2010) en Op denkles (2015).