Lenin temidden van zijn volgelingen aan het begin van de Russische Revolutie, 1917.
Lenin temidden van zijn volgelingen aan het begin van de Russische Revolutie, 1917. © GETTY

Opinie op Zondag: Door ondergang communisme is de markt heilig verklaard

Prikkelende opinies op een dag dat u er tijd voor heeft: de Volkskrant presenteert elke zondag twee bijdragen van een vaste club van zeven auteurs. Eerder vandaag filosoof Sebastien Valkenberg, nu cultuurhistoricus Thomas von der Dunk.

In een gezonde democratie dient de belangrijkste oppositie tegen een rechts kabinet van links te komen, en niet van extreem-rechts

'No Lutz, no glory?' Begint bij Leeuwarden de victorie? Het is nog te vroeg om dat te zeggen, maar de PvdA heeft vorige week bij de tussentijdse raadsverkiezingen overal zeker beduidend beter gescoord dan verwacht. Het suggereert dat Asscher er inderdaad verstandig aan heeft gedaan om, nadat GroenLinks terecht was afgehaakt, bij de formatie de druk van de pers en Pechtold te weerstaan om omwille van de 'regeerbaarheid' zijn 'verantwoordelijkheid' te nemen en in ruil voor anderhalf staatssecretariaat als schaamlap voor het rechtse motorblok VVD-CDA-D66 te dienen.

In dat geval had hij nu vast moeten tekenen voor het over de balk smijten van 1,4 miljard euro in de richting van Shell en Unilever, dat in elk geval de binnenkort stakende onderwijzers een goed argument voor hun alleszins redelijke eisen verschaft: als de afschaffing van de dividendbelasting na wat achterbaks achterkamergelobby even op een achternamiddag geregeld kan worden, is er in Den Haag kennelijk geld zat. Dat ook Pechtold zelf de ongerijmdheid ervan beseft, illustreert zijn krampachtige bezwering op het recente D66-partijcongres, dat D66 toch 'heus nog een beetje links' blijft.

We zullen de komende jaren nog veel van dit ongeloofwaardige gekronkel zien, dat veel kiezers zo cynisch maakt: er worden dingen als 'onvermijdelijk' doorgedrukt die niemand eerder aan hen heeft durven voorleggen. Dat heeft de PvdA zich, nadat zij zichzelf door Samsoms keuze voor Rutte de vernieling had ingedraaid, nu in elk geval bespaard.
De electorale versplintering van 2017 was het directe gevolg van de Haagse beheersbaarheidsobsessie - vooral geen minderheidskabinet dat niet alles van tevoren bedisselen kan! - van 2012. Regeerbaarheid op de langere termijn heeft het toen tegen regeerbaarheid op de kortere termijn afgelegd, waardoor het midden verder is gekrompen. In een gezonde democratie dient de belangrijkste oppositie tegen een rechts kabinet van links te komen, en niet van extreem-rechts (PVV en FvD), zoals eveneens elders in Europa dreigt.

'Weimar'-paniek

Bij voortzetting van de Grote Coalitie wordt de AfD de grootste oppositiepartij

Dat is ook het dilemma waarvoor in Berlijn de SPD staat, nu de FPD hier ijlings de coulissen in is gevlucht: regeerbaarheid op de kortere of de langere termijn. In Europa, geobsedeerd door 'stabiliteit', hoopt men op voortzetting van de Grote Coalitie. Maar dan wordt de AfD de grootste oppositiepartij, en het is juist die Grote Coalitie die het electorale succes van de AfD mogelijk heeft gemaakt. Beide grote volkspartijen hebben als gevolg hiervan fors verloren, en lager dan (vrijwel) ooit gescoord: haalden ze samen vroeger nog meer dan viervijfde van de stemmen, inmiddels is dat amper de helft.

Hernieuwde samenwerking zal hen vermoedelijk onder de vijftig procent doen zakken, omdat die voor zowel CDU als SPD als gevolg van compromissen waarvan het electoraat steigert, tot een verder verbleken van hun profiel zal leiden. En dan zal de 'Weimar'-paniek nog meer toeslaan. 

Daaronder ligt een veel dieper probleem. Er is de afgelopen maand in de media opvallend weinig aandacht besteed aan de herdenking van de Russische Revolutie honderd jaar geleden - ondanks de cruciale betekenis ervan voor juist West-Europa. Hubert Smeets verwoordde, als één der weinigen, in de NRC van 2 november de essentie: zonder Lenin geen verzorgingsstaat.

Schubert

De heilzame angst voor het communisme heeft de economische toplaag tot sociaal fatsoen gedwongen

Het was de heilzame angst voor het communisme die de economische toplaag tot sociaal fatsoen heeft gedwongen en zo na 1917 de opbouw van een beschaafde samenleving mogelijk heeft gemaakt. In het Europa van 150 jaar terug waarvan Baudet droomt, was Schubert maar voor weinigen weggelegd, omdat de meeste mensen kampten met uitbuiting, ondervoeding en cholera.

Het was de angst voor de revolutie die aan sociaal-democraten de mogelijkheid gaf om de macht van het kapitaal te temmen. Met de ondergang van de Sovjet-Unie is die angst verdwenen, en is het onbeschaamde egoïsme van de miljonairskaste weer terug. Met de mondialisering als excuus is zij erin geslaagd om de opvatting ingang te doen vinden dat een bonus van minder dan een miljoen voor mislukte bankiers onredelijk is, omdat anders 'groot financieel talent' naar elders verkast.

Dit is geen natuurverschijnsel, maar het gevolg van de heiligverklaring van de markt, waarmee willens en wetens de staat is afgebroken, zodat de financiële sector de politiek dicteert en de politiek zelf nergens meer over gaat. De 'vrije' markt heeft voor maatschappelijke fragmentering gezorgd, waarbij de kiezers als individuele consumenten met de schijnkeuze tussen tien merken wasmiddelen zijn opgezadeld, maar als collectieve burgers niets meer over de inrichting van hun eigen samenleving te zeggen hebben.

Electorale woede

Doordat de sociaal-democraten te lang in het neoliberale waandenken zijn meegegaan, vertaalt de electorale woede bij de minder welvarende kiezers zich nu in de groei van extreem-rechts. In Polen en Frankrijk is links al vermalen tussen de kosmopolitische hardvochtigheid van Macron en Tusk en de nationalistische geborgenheid van Le Pen en Kaczynski. Dat dreigt ook elders, als links zich, omwille van de stabiliteit op korte termijn, tot een coalitie met rechts laat verleiden. Dat is een waarschuwing voor Duitsland, want het is niet gezegd dat Macron die slag om de kiezer straks weer wint.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.