In het Scheepvaartmuseum keken Amsterdammers naar Eberhard van der Laan in Zomergasten.
In het Scheepvaartmuseum keken Amsterdammers naar Eberhard van der Laan in Zomergasten. © ANP

Het was alsof Eberhard van der Laan over een ander land sprak

Verbazingwekkend dat hij zich blind staart op façade van profileringsdebat

Het is verbazend dat Van der Laan, die Den Haag van binnenuit kent, zich blindstaart op zo'n Kamerdebat over Charlie Hebdo.

Het wonder van de Haagse politiek is dat iedereen altijd bereid is over zijn schaduw heen te springen. Supernivelleerder GroenLinks in een regering met de vrijemarktapostelen van de VVD: waarom niet. De christelijke scherpslijpers van de CU met de rationalisten van D66: natuurlijk, gewoon proberen.

Soms mislukt dat, vaker wordt het wat. Die diep gewortelde neiging om verschillen te verdonkeremanen en overeenkomsten te benadrukken is de essentie van onze politieke cultuur. Dan is het helemaal niet vreemd dat de natuurlijke tegenpolen PvdA en VVD in bijna vijf jaar amper ruzie maakten en een reeks vergaande maatregelen troffen.

Dat is saai, veel saaier dan het politieke bedrijf in Engeland, Frankrijk of de VS, waar de vlam in de pan kan slaan en het 'ja' van de een automatisch het 'nee' van de ander oproept. Het is ook o zo doelmatig: de bestuursstijl van een volk dat groot werd met handeldrijven en polderen, en pragmatisch samenwerken boven idealen stelt.

Alle energie wordt gestoken in het zich tegen elkaar afzetten, vond Van der Laan

Zomergast Eberhard van der Laan bleek dat anders te zien. De politici in Den Haag zijn bezig met elkaar vliegen af te vangen in plaats van problemen op te lossen, betoogde hij. Hij adstrueerde dat met fragmenten uit een Kamerdebat vanwege de aanslag op Charlie Hebdo en de joodse buurtwinkel in januari 2015. Geert Wilders verwachtte dat de regering bloed aan de handen zou krijgen, Diederik Samsom vond dat Wilders daarmee hetzelfde deed als de terroristen, Halbe Zijlstra wilde de politie bewapenen met machinegeweren en Alexander Pechtold verweet de regering te hebben bezuinigd op defensie en veiligheid.

'Zij hebben het idee dat dit hun werk is. Het is totaal ongepast', oordeelde Van der Laan. De ergste vond hij Samsom. Die had juist een arm om Wilders' schouder moeten slaan en moeten zeggen: ik snap je zo goed. Alle energie wordt gestoken in het zich tegen elkaar afzetten, vond Van der Laan. Maar problemen oplossen gaat de politiek steeds moeilijker af. Dat zag hij in Den Haag en in Amsterdam. 'We zijn daarin doorgeslagen.'

Voor mij klonk het alsof hij over een ander land sprak

Voor mij klonk het alsof hij over een ander land sprak. Je ziet hoe de kronkels waarin de Haagse politici zich moeten vouwen ingewikkelder worden. Door de versplintering van het politieke landschap en de bijbehorende nivellering van fracties wordt naar werkbare meerderheden gespeurd in alle hoeken van het politieke spectrum. Ga maar na: Rutte I werd gesteund door PVV en - een beetje - SGP; Rutte II zocht hulp bij CU, D66 en SGP; ook voor Rutte III zal het alle hens aan dek zijn. Van der Laan kent het verschijnsel van nabij: Amsterdam wordt bestuurd door de ideologisch zeer uiteenlopende partijen VVD, D66 en SP; afgaande op de woorden van de burgemeester gebeurt dat naar tevredenheid.

Intussen worden de schaduwen langer: het gewicht van partijen op de flanken neemt toe, iedereen moet harder roepen om verstaanbaar te blijven. Zo'n debat over Charlie Hebdo is niet bedoeld voor concrete beleidsmaatregelen, maar ter profilering - om de achterban te laten weten waar je voor staat. Dat deed de door Van der Laan bewonderde Jan Schaefer - gestudeerde mensen waren voor hem 'geparfumeerde drollen' - overigens net zo goed.

Het antiterreurbeleid van na januari 2015 kreeg geen gestalte in dat debat, maar wel in de weken en maanden die volgden. Zo werkt Den Haag, dat weet Van der Laan. Het opmerkelijke is eerder dat zoiets nog steeds lukt, ondanks groeiende tegenstellingen.

We mogen de momenten koesteren waarop de technocraten van de polder hun mantel van eensgezindheid afleggen en zo zelf kleur te bekennen

Het is verbazend dat een zo ervaren en verstandig man als Van der Laan, die de Haagse processen van binnenuit kent, zich blind staart op de façade van zo'n profileringsdebat, terwijl hij weet dat in de coulissen de grote poldermachine wordt klaargezet om oplossingen te produceren. Op het niveau van het debat is vaak van alles aan te merken. Maar we mogen de momenten koesteren waarop de technocraten van de polder hun mantel van eensgezindheid afleggen om elkaar de les te lezen en zo zelf kleur te bekennen.

Mensen kiezen geen politici om vier jaar ruzie te maken, zei Van der Laan. Ze kiezen ook geen politici om verschillen toe te dekken.

Ariejan Korteweg is parlementair redacteur van de Volkskrant.