Martin Sommer: Met rechts asielpakket verdwijnt ook in Nederland de ambtenarenpolitiek
© De Volkskrant

Martin Sommer: Met rechts asielpakket verdwijnt ook in Nederland de ambtenarenpolitiek

Vrij zicht

Politiek is terug in Europa en onvermijdelijk dus ook in Nederland.

Twee ministers verdienen een pagina in de krant omdat ze afkomstig zijn uit de consultancy. Veel minder opvallend maar veel belangrijker is dat de rest van het kabinet voornamelijk een ambtelijke achtergrond heeft. Allevier de D66-ministers (!), Carola Schouten (CU), Ank Bijleveld, Mona Keijzer, Hugo de Jonge (CDA) en zo verder. Ook menig VVD-bewindspersoon doorliep de politieke cursus honorum van ambtenaar, raadslid, parlementair assistent, Kamerlid, om te eindigen op het bordes. SP-Kamerlid Ronald van Raak schreef er deze week zijn blog over.

De politiek praat niet graag over deze omhelzing en de ambtenarij moet haar mond houden. Maar de gevolgen zijn er. Via de politiek horen de berichten uit de samenleving door te dringen tot het landsbestuur. De praktijk is andersom. Door de symbiose van politiek en bureaucratie, van gekozenen en uitvoerenden, zit vadertje staat opdringerig aan uw keukentafel. Of u dat leuk vindt of niet. Dat Nederland specialist is in ambtelijke politiek zie je aan het regeerakkoord.

Waarover strijd is geleverd, kun je zo aanwijzen. Dat is een handvol uitgeschreven, gedetailleerde paragrafen zoals embryoselectie. De rest bestaat uit eindeloze aantallen 'bullits', kant-en-klare voornemens, vanuit de departementen de politieke oven ingeschoven. Even ambtelijk als Nederlands is ook om politiek te vermommen als technische afwikkeling, een klus die we helemaal samen klaren. Met dit kabinet lijken we geruststellend terug in het prepopulistische tijdperk, toen het ook minder regende en het voetbal nog in orde was.

Niet helemaal. Bij grote omstreden kwesties werkt de oude depolitiseer-methode niet meer. Asiel en migratie voorop. Alle verkiezingen in Europa van de laatste jaren gingen daarover, van de brexit tot Oostenrijk. Zelfs het goede Duitsland heeft een maximum aantal asielzoekers afgekondigd. Ook Nederland ontkomt er niet aan. Jarenlang is geprobeerd de kiezersopstand te dempen, met ambtelijke verdeelsleutels, win-winverhalen over migranten die onze pensioenen gaan betalen en zeker ook morele druk. De onvrede ging niet weg. Juist op dit onderwerp meen ik in het regeerakkoord de terugkeer van de echte politiek te ontwaren. Ze moeten wel.

In de Europese commissie is de ambtenarenpolitiek tot kunst verheven

Wat hierboven staat, is geïnspireerd door het nieuwe, knappe boek van filosoof en historicus Luuk van Middelaar, De nieuwe politiek van Europa . Daarin introduceert Van Middelaar de tegenstelling van 'regelpolitiek' en 'gebeurtenissenpolitiek' - ik maak daar met permissie ambtenarenpolitiek en politieke politiek van. In de Europese commissie is de ambtenarenpolitiek tot kunst verheven. Deze benoemde functionarissen vinden zelfs dat zij eigenlijk de regering van Europa horen te zijn. De EU staat van oudsher voor regelpolitiek, met kalm overleg, compromissen met alleen maar winnaars en vergezichten naar de ever closer union. Tot de crisis de kop opsteekt en ontpolitiseren niet meer gaat. Intussen hebben we flink wat Europese crisiservaring, met als laatste en hevigste de vluchtelingencrisis. Dan komen geschiedenis en politiek ineens terug en gaat het niet langer over recht maar over macht, zijn er belangen, winnaars en verliezers.

Asiel viel altijd onder het regelregime, met keurige afspraken en protocollen, voor de lidstaten en de asielzoekers. In 2015 liepen de asielzoekers letterlijk door de afspraken heen. En daarna hielden de lidstaten zich niet aan de ambtelijke verdeelsleutels. Plotseling bleek, aldus Van Middelaar, dat visquota niet geschikt zijn om vluchtelingen te verdelen. Ineens was de politieke vraag wie beslist of er al dan niet een hek op de grens komt.

Op dezelfde grens stuitten ook de Europese idealen. Commissievoorzitter Juncker verkocht zijn asielquotum-regeling met een beroep op het geweten en de parabel van de bakker op Kos die gratis brood weggaf aan de vluchtelingen. Die overdrachtelijke bakker was Europa. Geen lidstaat trok zich er wat van aan: ambtenaar Juncker had makkelijk praten - hij had wel idealen, maar geen kiezers.

Politiek is terug in Europa en onvermijdelijk ook in Nederland. Kijk nog eens naar het regeerakkoord. De ambtenarenpolitiek is niet verdwenen, bijvoorbeeld in de klimaatparagraaf. Belangen zijn weggekneed, er is een paradijselijke CO2-loze toekomst in 2050 en de rekening komt nog wel. Maar asiel laat zich niet meer vooruitschuiven. Het is met zwachtels omwikkeld, maar de partij van het evangelie, de ChristenUnie, heeft juist op dit punt bakzeil moeten halen.

Expliciet staat er dat Nederland niet langer voorop wil lopen met het mooiste asielpakket. Geen nieuw kinderpardon, stapelen van asielaanvragen wordt niet langer ondersteund en de duur van de statustermijn verkort. En vooral is het veelgesmade plan-Azmani regeringsbeleid geworden, van uitsluitend asiel aanvragen in de regio en niet langer in Europa.

Het is afwachten of deze soep zo heet gegeten wordt. Maar elke politiek begint met ideeën en hier is het idee dat er een grens is aan de Nederlandse opnamecapaciteit. Populisme-expert Cas Mudde noemde in een interview het Nederlandse regeerakkoord als voorbeeld van de naar rechts opgeschoven Europese politiek - zó rechts dat je geen extreemrechts meer nodig hebt. Het dreigen met extreemrechts is de laatste verdedigingslinie van de ambtenarenpolitiek die weet wat goed voor u is. Alles wijst erop dat het niet meer helpt. De politieke politiek is terug, ook in de Nederlandse regering.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant


Dit schreven we eerder over Rutte III

Het wordt voor Rutte dit keer een opgave om dit kabinet overeind te houden
Premier Rutte op de fiets naar het Binnenhof. Als gebruikelijk. Maar voor hoe lang? Het zal een opgave worden dit kabinet overeind te houden.

De belangrijkste plannen van het nieuwe kabinet
Na een historisch lange formatie is het kabinet Rutte III er eindelijk. Hoe wordt het geld verdeeld? Wat hebben de partijen binnengesleept? En op welke punten gaat de coalitie het moeilijk krijgen? Wij gidsen je door het regeerakkoord.

Doet Rutte III meer voor de rijken of de armen?
Voor de oppositie is duidelijk dat jan modaal de rekening betaalt, maar uit deze analyse blijkt dat het niet zo eenduidig is.

Rutte III, kom eens met een eerlijk verhaal over de EU
De EU-paragraaf in het regeerakkoord rammelt, schrijft Adriaan Schout.