Minister Plasterk, hier in de Tweede Kamer, zou kandidaat voor het burgemeesterschap van Den Haag zijn geweest.
Minister Plasterk, hier in de Tweede Kamer, zou kandidaat voor het burgemeesterschap van Den Haag zijn geweest. © Paul Dijkstra

Laat burgers zelf bepalen wie hun nieuwe burgemeester wordt

De vertrouwenscommissie die tegenwoordig de burgemeester benoemt, is het ultieme achterkamertje.

Er is weer gedoe rond burgemeestersbenoemingen. In Den Haag lekte vorige maand uit welke twee kandidaten niet waren benoemd: Plasterk en Marcouch. De twee namen werden door een 'duo-raadslid' via Twitter publiek gemaakt.

Of de man de waarheid heeft gesproken, weten we niet. Want dat zouden we aan de vertrouwenscommissie moeten vragen en die mag niets zeggen. Ergo: we weten niet eens of er is gelekt uit de vertrouwenscommissie. En of een lid van de commissie daarmee een strafbaar (!) feit heeft gepleegd.

Wereld op zijn kop

Er werd schande van gesproken. Maar wat is erop tegen om naar twee gemeenten tegelijk te solliciteren?

Deze week werd een raadslid uit Den Bosch van zijn bed gelicht omdat hij ervan wordt verdacht uit de vertrouwenscommissie te hebben gelekt. We weten inmiddels dat de voorkeurskandidaat van de commissie, Jan Hamming, op het laatste moment toch voor het burgemeestersambt in Zaanstad zou hebben gekozen. En aldus werd nummer twee de burgemeester van Den Bosch: Jack Mikkers. Er werd schande van gesproken. Maar wat is erop tegen om naar twee gemeenten tegelijk te solliciteren? Bij de sociale dienst moet je zelfs twee keer per week solliciteren, om voor een uitkering in aanmerking te komen.

Ja, als we het over vertrouwenscommissies hebben, gaat het vooral over lekken en over strafbare feiten. Lekken uit de vertrouwenscommissie hoort niet en is verboden. Maar eigenlijk is dat de wereld op zijn kop. Waarom hoor ik nooit de legitieme vraag naar verantwoording? Is het niet meer dan logisch dat wij, burgers, mogen weten welke kandidaten zijn afgewezen? En wat daarvan de reden is? Draait nu in Arnhem inderdaad de PvdA-banen-carrousel? Of was Marcouch inderdaad de beste, nadat hij mogelijkerwijs in Den Haag is afgewezen? En was Jack Mikkers inderdaad de beste kandidaat, nadat Jan Hamming was afgevallen?

Ja, dat willen wij weten. En daarom moeten we iedereen die ons meer vertelt over wat er in de vertrouwenscommissie is besproken, alleen maar dankbaar zijn.

Toen burgemeesters nog door het Rijk werden benoemd, waren we wel veel beter op de hoogte van de namen van de kandidaten

Eigenlijk is het bizar wat hier gebeurt. Burgemeesters worden tegenwoordig de facto door de gemeenteraad gekozen. Beter gezegd: door de vertrouwenscommissie uit de gemeenteraad. Dat werd enige decennia geleden nog gevierd als democratisering van de burgemeestersbenoeming. Niet het Rijk moest bepalen wie de nieuwe burgemeester werd, maar de gemeente zelf. Het moet gezegd: daarmee is winst geboekt. Beter een lokale vertrouwenscommissie dan een landelijke carrousel van politieke partijen die onderling gemeenten verdelen.

Maar toen burgemeesters nog door het Rijk werden benoemd, waren we wel veel beter op de hoogte van de namen van de kandidaten. Oké, er werd geen verantwoording afgelegd over de benoeming, maar degenen die benoemden wisten wel dat we meekeken.

We hadden ons met zijn allen kunnen afvragen of Plasterk het burgemeesterschap van Den Haag na een onzichtbaar ministerschap van Binnenlandse Zaken had verdiend. We hadden ons met zijn allen kunnen afvragen of het zwakke burgemeesterschap van Pauline Krikke in Arnhem een goede basis was voor het burgemeesterschap in Den Haag. Het was een gebrekkige transparantie, maar een beetje transparant was het wel.

Achterkamertjes

Sinds de democratisering van de burgemeestersbenoeming tot stilstand is gekomen met de 'verworvenheid' van een vertrouwenscommissie weten we niets meer. Ja, we weten wie is benoemd. Maar waarom hij of zij wordt benoemd en wie de andere kandidaten waren blijft geheel duister. Als we nu over achterkamertjes willen spreken, laten we dat dan hier doen. Zo vind je ze nergens. Lekken uit deze achterkamer is zelfs wettelijk verboden en strafbaar. Met als bijzonder effect dat er tegenwoordig veel minder gedoe is over burgemeestersbenoemingen dan twintig jaar geleden. Ja, omdat het strafbaar is om iets te weten.

En waarom mogen we niets weten? Omdat de politieke partijen ongezien willen uitmaken wie onze burgemeester moet worden? Of is het 'grote' probleem dat kandidaten kunnen worden beschadigd als ze de eer aan een ander moeten laten? Dat zou vooral voor solliciterende burgemeesters uit andere gemeenten een probleem zijn. Maar zou het niet bij een publieke functie horen dat je publiek wordt beoordeeld?

Al met al: het wordt hoog tijd dat we die democratisering van de burgemeestersbenoeming weer ter hand gaan nemen. Er is nog een lange weg te gaan naar een werkelijk openbaar debat over de keuze van de burgemeester. En dat openbare debat moet niet in de gemeenteraad worden gevoerd, laat staan in een vertrouwenscommissie. Dat moet een publiek debat zijn onder burgers, die zelf mogen bepalen wie hun nieuwe burgemeester wordt. Lang leve de gekozen burgemeester.

Wim Derksen is oud-hoogleraar bestuurskunde.

Lees hier meer over burgemeestersbenoemingen:

Trend in burgemeestersland: politieke afkomst doet er bij benoeming steeds minder toe
De burgemeestersbenoeming onttrekt zich aan het Haagse handjeklap, maar dat staat de dominantie van VVD, CDA en PvdA nog niet in de weg.

Waarom Ahmed Marcouch burgemeester van Arnhem wilde worden
Ahmed Marcouch stapte in het politieke wespennest Arnhem. 'Soms heb je een straatvechter nodig. Zonder veiligheid doe je niks'