De ruit van Monte Dei Paschi weerspiegelt het Romeinse straatbeeld.
De ruit van Monte Dei Paschi weerspiegelt het Romeinse straatbeeld. © Reuters

Kan Italië in de euro blijven?

deelname aan de euro

Italië wil in de euro blijven, maar leeft de regels niet na. De vertrouwensvraag moet gesteld worden.

De basis voor de euro is 25 jaar geleden gelegd. In dit jubileumjaar wordt gespeculeerd over de (on)houdbaarheid van onze eenheidsmunt. Deze discussie draait, net als 25 jaar geleden, voor een belangrijk deel om Italië.

Anders dan bij vorige eurocrises wordt nu al over Italië gesproken voordat de crisis echt uitbreekt. Deze discussie kan voorkomen dat de eurozone opnieuw wordt meegezogen in het oneerlijke spel van te kleine stappen die te laat worden gezet en die de crisis alleen maar verdiepen.

Vragen die spelen zijn: hoe staat Italië er eigenlijk voor, kunnen we geloven in de afdwingbaarheid van hervormingen, en durven Europese politici wel keuzes te maken? Als politici geen besluit durven te nemen, zullen schuldafschrijvingen volgen, met verklaringen dat het goed komt met Italië. De ECB zal Italië eindeloos redden.

Optimisme

De serieuze problemen zitten in de permanent achterblijvende groei en de torenhoge staatsschuld

De Europese Commissie is op de lange termijn optimistisch over Italiaanse hervormingen, hoewel ze de middellangetermijnrisico's inschat als hoog. Dit typeert de inzet van de afgelopen 25 jaar: Italië is een probleem maar we geloven in een stabiele toekomst.

Het begrotingstekort is niet zo slecht, maar Italië heeft onlangs aangegeven het toch weer bewust te laten stijgen naar 2,3 procent. Met verkiezingen in het vooruitzicht is dit misschien nog te optimistisch. De serieuze problemen zitten in de permanent achterblijvende groei en de torenhoge staatsschuld. De staatsschuld van 133 procent is een fundamentele bedreiging voor de euro als de rente ook maar iets oploopt. De Commissie overweegt Italië een boete op te leggen wegens deze trends, maar vooralsnog heeft Italië elke mogelijke flexibiliteit gevraagd én gekregen.

Intussen roemt Italië zijn groeivooruitzichten van 1 procent voor dit jaar. Het probleem is echter dat groeivoorspellingen van Italië, net als van Frankrijk, vaak te hoog zijn ingeschat. Italië zal nog meer moeten devalueren binnen de euro wil het op een reëel concurrerend peil uitkomen. In deze situatie is daadkracht vereist, terwijl het land kampt met protestpartijen en politieke onzekerheid.

Nervositeit

Binnen de Commissie wordt gewerkt aan een strategie om de stabiliteit van de euro te verstevigen

Op EU-niveau bestaat de nodige nervositeit. De ECB heeft geprobeerd de Europese en de Italiaanse groei aan te wakkeren door middel van geldverruiming. Verder heeft Commissiepresident Juncker een enorm investeringsfonds opgericht om groei in de kwakkelende Europese economieën te creëren.

Perverse effecten zijn mede het gevolg geweest. Voor een belangrijk deel eindigen de investeringen in noordelijke landen omdat financiële instellingen daar meer vertrouwen in hebben. Daarbij, Italiaanse banken hebben de extra financiële middelen gestoken in nog meer overheidspapieren met twijfelachtige houdbaarheid. Afschrijvingen op Italiaanse schulden lijken onvermijdelijk.

Binnen de Commissie wordt gewerkt aan een strategie om de stabiliteit van de euro te verstevigen. De serieuze problemen zitten in de permanent achterblijvende groei en de torenhoge staatsschuld. Een Europese minister van financiën en Europese belastingen behoren tot de mogelijkheden, zodat financiële en sociale onrusten makkelijker op EU-niveau opgevangen kunnen worden. In de financiële wereld wordt al gekeken naar de houdbaarheid van de Italiaanse financiële sector. Daarmee dreigt een geldstroom uit Italië. De ECB kan, net als bij Griekenland, gedwongen worden tijdelijk geld in de Italiaanse banken te pompen. Dit betekent weinig goeds voor het Europese draagvlak in noordelijke landen.

Uit de euro stappen is geen optie. Als founding father wil het geen twijfel aan zijn Europese status

Er wordt met zorg gekeken naar de blijvende dreigingen in de eurozone, maar er is grote onenigheid over wat er moet gebeuren. Met verkiezingen in Nederland, Frankrijk, Duitsland en Italië op komst willen gevestigde partijen geen nieuwe Europese onrust. Alle reden dus om problemen vooruit te schuiven.

Italië pleit nu in de EU voor flexibiliteit in de handhaving van de eisen aan eurolanden en het droomt ervan met een aantal eurolanden te kunnen beginnen met EU-belastingen. Uit de euro stappen is geen optie. Als founding father wil het geen twijfel aan zijn Europese status. Ook Frankrijk en andere eurolanden zullen om politieke redenen Italië niet willen verliezen. De symboolwerking van het onderuitgaan van Italië zal enorm zijn.

Velen hopen dus op politieke rust en op de langverwachte Italiaanse 'convergentie'. Het gevaar is dat dit, net als de afgelopen 25 jaar, een illusie blijft, zodat bevolkingen in Noord-Europa gevoed blijven worden in de afkeer van het Europese project. Italië speelt met vuur.

Gegeven deze economische en politieke gevaren is de stilte rond de Italiaanse dreiging onverantwoord. De vier scenario's zijn: Italië her-vormt naar Noord-Europees model, Italië valt uit de euro, opnieuw een doormodderproces van 'too little too late' tegen enorme politieke en economische kosten, of verdergaan met Europese integratie. Nu, met de viering van 25 jaar Italiaanse hervormingsbeloftes, moet de vertrouwensvraag worden gesteld. Italië wilde per se in de euro, ondertekende de voorwaarden, maar houdt grote moeite met het naleven van de regels.

Het grootste risico is dat Duitsland, ondanks Merkels inzet op Europese eenheid, en andere Noord-Europese landen afhaken bij de volgende eurocrisis en bij verdiepte integratie. Afschrijving op Italiaanse schulden is onvermijdelijk. Een geloofwaardig verhaal om Italië duurzaam binnen de euro te houden is hard nodig.

Adriaan Schout is coördinator Europa bij Instituut Clingendael.