Puigdemont tijdens een persconferentie in Brussel
Puigdemont tijdens een persconferentie in Brussel © REUTERS

Het Catalaanse voorbeeld laat zien dat het verlaten van de Europese Unie economische zelfmoord is

Belangrijkste les van het Catalaanse experiment is dat een (tijdelijk) verblijf buiten de EU onmogelijk is, betoogt nationalisme-expert Eric Storm.

De afscheiding van Catalonië is mislukt. Er zullen ongetwijfeld nog enkele onverwachte wendingen volgen, maar duidelijk is dat Madrid de krachtmeting met de Catalaanse regioregering gewonnen heeft. Dit fiasco is een belangrijke les voor nationalisten elders in Europa.

Waarom hebben de Catalaanse separatisten hun zin niet gekregen? In de eerste plaats - en dit was eigenlijk van tevoren duidelijk - ontbrak het de regioregering aan macht om de op 27 oktober uitgeroepen onafhankelijkheid effectief te maken. Tegenover een Spaanse staat die beschikt over financiële slagkracht, een leger, een politie- en justitieapparaat en die bovendien de wet aan zijn zijde heeft, staan de separatisten machteloos.

Mogelijk net zo belangrijk is dat de Catalaanse republiek door geen enkel land erkend werd. Ook dat viel, vanwege de precedentwerking, te voorzien. Een regio die op eigen houtje - en in strijd met de grondwet - een referendum over afscheiding organiseert, zal door niemand als onafhankelijke staat geaccepteerd worden.

De economische schade voor Catalonië is nu al aanzienlijk en blijvend van aard

Maar er was nog een cruciale ontwikkeling die de positie van de separatisten danig ondermijnde en die nauwelijks aandacht gekregen heeft. Toen een eenzijdige onafhankelijkheidsverklaring een reële optie werd, verplaatsten zo'n honderd bedrijven per dag hun statutaire zetel naar andere delen van Spanje. De grootste, internationaal opererende bedrijven vertrokken als eerste; ongeveer 1.800 vaak middelgrote ondernemingen hebben inmiddels hun voorbeeld gevolgd.

Deze bedrijven vertegenwoordigen ongeveer 30 procent van het bruto binnenlands product van de regio en zijn goed voor een evenredig deel van de werkgelegenheid. Uiteraard is deze verplaatsing in de eerste plaats een papieren exercitie. Maar in veel gevallen zullen de bedrijven het hoofdkantoor verplaatsen en op hun nieuwe adres de vennootschapsbelasting gaan afdragen. Ironisch genoeg vertrokken de meeste naar Madrid. De economische schade voor Catalonië is dus nu al aanzienlijk en blijvend van aard.

Waarom namen bedrijven deze maatregel? Er valt een aantal specifieke oorzaken aan te wijzen. Zo wilden sommige ondernemers de informele boycot van Catalaanse producten door consumenten elders in Spanje omzeilen. Anderen waren benauwd dat ze zowel aan de Catalaanse als aan de Spaanse overheid belastingen zouden moeten afdragen.

Een onafhankelijk Catalonië zou buiten de Unie terechtkomen en dat kunnen veel bedrijven zich niet veroorloven

De belangrijkste reden was echter zonder twijfel de noodzaak om binnen de Europese Unie te blijven. Een onafhankelijk Catalonië zou buiten de Unie terechtkomen en dat kunnen veel bedrijven zich niet veroorloven. Uiteraard geldt dit voor banken en verzekeraars; zij moeten een beroep kunnen doen op noodleningen van de Europese Centrale Bank.

De eerste beursgenoteerde onderneming die vertrok was echter Oryzon. Dit biochemische bedrijf moet absoluut onder het Europese Geneesmiddelenbureau blijven vallen om te kunnen overleven. Het heeft immers geen zin alleen voor de Catalaanse markt nieuwe medicijnen te ontwikkelen.

Ook een internetbedrijf als Lleida.net heeft Europese certificaten nodig voor zijn webdiensten en verplaatste dus ook zijn hoofdvestiging. Dit maakt duidelijk dat het tegenwoordig voor grote en middelgrote bedrijven vrijwel onmogelijk is buiten de juridische kaders van de Europese Unie te opereren en dit is misschien wel de belangrijkste les van het mislukte Catalaanse experiment.

Maar zou een door de centrale regering geautoriseerd referendum, zoals veel commentatoren voorstellen om een uitweg uit de impasse te vinden, wel een optie zijn? Dit zou de situatie niet wezenlijk veranderen. Ook dan zou Catalonië namelijk buiten de Europese Unie belanden.

Volgens de door Europa gehanteerde Prodi-doctrine moeten nieuwe staten via de normale kanalen toetreding tot de Unie vragen. Dit impliceert een (tijdelijk) verblijf buiten de Europese Unie en dus ook het instellen van grenscontroles en importheffingen.

Populistische partijen moeten de lessen van Catalonië ter harte nemen

Dit zou een drama zijn. Voor Catalonië - maar ook voor andere regio's die onafhankelijk willen worden zoals Vlaanderen, Corsica of Transsylvanië - zou dit betekenen dat bedrijven niet alleen hun hoofdzetel zullen verplaatsen, maar ook (grote) delen van de productie. Met alle gevolgen van dien voor de werkgelegenheid.

Een alternatief zou zijn om in de tussentijd deel uit te maken van de Europese Vrijhandelsassociatie, waardoor Europese regels van kracht blijven en toegang tot de interne markt gegarandeerd is. Toetreding kan echter alleen met toestemming van alle leden - en alle lidstaten van de EU - en het ligt niet voor de hand dat er met een regio wordt onderhandeld nog voordat deze daadwerkelijk onafhankelijk is.

Dit houdt in dat afscheiding binnen de Europese Unie geen reële optie is. Het is echter de vraag of een vertrek uit de Europese Unie voor een bestaand land - zoals populistische partijen ook in Nederland willen - wel mogelijk is.

Nog afgezien van de financiële turbulentie die een vertrek uit de euro met zich mee zou brengen, laat het Catalaanse voorbeeld zien dat het verlaten van de juridische kaders van de Unie economische zelfmoord is. Het enige alternatief is toetreding tot de Europese Vrijhandelsassociatie. Maar dat betekent verlies van soevereiniteit. Zonder te mogen meepraten moet dan elk dictaat uit Brussel worden geaccepteerd. Degenen die deze positie verdedigen zouden de lessen uit Catalonië ter harte moeten nemen.

Eric Storm is nationalisme-expert aan de Universiteit Leiden en publiceert geregeld over Spanje.