Sinterklaas en zijn pieten in Maassluis.
Sinterklaas en zijn pieten in Maassluis. © ANP

Had Arjen Lubach het niet kunnen hebben over zijn eigen witte spreekpositie?

Witte zelfreflectie in de Zwarte Piet-discussie is gewenst

Sander van Walsum stelt (O&D, 5 december) dat het bestaan van wit privilege niet afgeleid kan worden uit enkele persoonlijke ervaringen. Dat klopt, maar er zijn meer manieren om aannemelijk te maken dat wit privilege in onze samenleving voorkomt, betoogt Stephan Huijboom.

Van Walsum suggereert dat veel mensen gevoelig waren voor de anti-Zwarte Piet-argumenten van Arjen Lubach, omdat hij populair is. Dat klopt, maar daarmee is weinig gezegd. We weten immers niet of Lubach louter wegens verdienste populair is, of ook omdat hij wit is. Het zou natuurlijk kunnen dat zwarte en witte cabaretiers in Nederland op dit moment exact evenveel kans hebben om zo succesvol te worden als Arjen Lubach. Dat is een lastig te bewijzen hypothese, dus eenieder zal daarin een eigen inschatting moeten maken. Feit is dat op de arbeidsmarkt als geheel wel witte privileges bestaan, aangezien sommige werkgevers een neiging hebben eerder voor Mark dan voor Mohammed te kiezen, zo blijkt uit onderzoek. Nederland is minder meritocratisch dan velen denken.

Ik heb kritisch geschreven over het Nederlandse assimilatiedebat, maar nog nooit te horen gekregen dat ik 'naar mijn eigen land terug moet'

Daarnaast kunnen wel degelijk conclusies getrokken worden uit terugkerende reactiepatronen op deelnemers in het publieke debat. Ik heb kritisch geschreven over het Nederlandse assimilatiedebat, maar nog nooit te horen gekregen dat ik 'naar mijn eigen land terug moet'. Ik ben hier immers geboren en mensen percipiëren mijn naam en gezicht als 'zuiver Nederlands'. Historicus Zihni Özdil schrijft ook kritisch over de eenzijdigheden in discussies over 'integratie', en krijgt wél geregeld dit onzinverwijt naar zijn hoofd geslingerd. Hetzelfde geldt voor Sylvana Simons.

Ik hoef slechts reguliere uitsluitingsmechanismes te verdragen. Niemand zal me ooit in een debat op seksistische wijze bejegenen, wat een mannelijk privilege van mij is. Ook zal niemand ooit suggereren dat ik gedeporteerd moet worden, want: waar naartoe? Als ik maatschappijkritiek uit, worden dergelijke uitingen als zinloos beschouwd, wat een wit privilege van mij is.

Wie van kleur is of als zodanig wordt waargenomen, heeft minder kans gehoord te worden dan mensen zonder kleur of die niet als zodanig worden waargenomen

Het enige dat ik hoef te vrezen, is uitgesloten te worden van wat als 'rationeel' wordt beschouwd. De filosoof Michel Foucault heeft gewezen op het feit dat tegenstanders de Ander graag bestempelen als 'dom' of 'irrationeel'. Zo benadrukt men de eigen 'rationaliteit' via het contrast met 'niet-rationele' tegenstanders.

Wie van kleur is of als zodanig wordt waargenomen, heeft minder kans gehoord te worden dan mensen zonder kleur of die niet als zodanig worden waargenomen. Niemand is volledig immuun voor discursieve uitsluitingsmechanismes, maar deze kunnen zich wel opstapelen, wat aandacht verdient.

Had Lubach zijn betoog mogen houden? Natuurlijk. Het is goed dat zijn pleidooi veel mensen heeft bereikt en overtuigd. Had het beter gekund? Wellicht, bijvoorbeeld door een grapje te maken over de eigen witte spreekpositie, of door het onderdeel samen met een zwarte cabaretier te presenteren. Enige witte reflexiviteit is dus gewenst, maar witte wegcijfering is contraproductief. Gelukkig pleit niemand voor dat laatste.

Stephan Huijboom is filosoof.