Oud-premier Jan Peter Balkenende bij de replica van het 17de-eeuwse zeilschip de Halve Maen, 30 oktober 2016.
Oud-premier Jan Peter Balkenende bij de replica van het 17de-eeuwse zeilschip de Halve Maen, 30 oktober 2016. © Martijn Beekman

Gastcolumn: 'Geschiedenis biedt geen eenduidige handleiding voor goed en kwaad'

Historisch bewustzijn is wenselijk, maar moreel bewustzijn is bij het oplossen van maatschappelijke problemen van veel groter belang, betoogt classica Rosa van Gool.

Als we kijken naar de geschiedenis, blijkt die eensgezinde joods-christelijke traditie helemaal niet te bestaan

Politici tonen de laatste tijd opvallend veel aandacht voor geschiedenis. 'In dit deel van de wereld staan wij in een eeuwenoude - je mag wel zeggen: millenniaoude - traditie; een joods-christelijke waardentraditie', stelde Sybrand Buma bijvoorbeeld onlangs. Buma werkte deze fameuze joods-christelijke traditie niet verder uit; hij haalde er nog wel wat citaten van Paulus bij, maar repte met geen woord over het joodse aspect.

Zoals historicus Frank van Vree betoogde, mag de term in het licht van de Europese geschiedenis gerust een schande heten: 'Christelijk Europa was de joden vrijwel overal buitengewoon vijandig gezind. (...) De samenleving van joden en christenen was er één van sociale en politieke uitsluiting.' Het is duidelijk dat de uitvinding, die terrein won na 9/11, vooral dient om een tegenwicht te bieden aan de islam. Als we kijken naar de geschiedenis, blijkt die eensgezinde joods-christelijke traditie helemaal niet te bestaan.

De jongerenafdeling van het CDA sluit zich bij haar leider aan: 'Buma wil vasthouden aan het Nederland dat in honderden jaren is opgebouwd en ons veel heeft gebracht. (...) Voor migranten is het belangrijk om onze geschiedenis te kennen want die bepaalt de identiteit van onze cultuur.'

Gloria Wekker

'De Nederlander' beschikt over 'cultureel DNA' waarin zijn Nederlanderschap verankerd ligt, zo lijkt het idee

De gedachte dat de geschiedenis onze identiteit vormt vinden we ook aan de andere kant van het politieke spectrum terug. '400 jaar kolonialisme laat sporen na in hoe je naar jezelf en de ander kijkt', stelt emeritus hoogleraar en antiracisme-activiste Gloria Wekker. Zowel de christen-democraten als antiracisme-activisten menen dat de verre geschiedenis nog steeds een enorme invloed heeft op onze identiteit, al verschillen ze van mening over de precieze invulling. Voor CDA'ers zijn historische overblijfselen onder meer 'handelsgeest' (Balkenendes 'VOC-mentaliteit') en joods-christelijke waarden. Voor antiracisten is het overblijfsel racisme. Beiden veronderstellen dat dit gedachtegoed van generatie op generatie overgedragen is.

Aangezien het hier niet gaat om geschreven wetten, moeten deze abstracte concepten eeuwenlang via opvoeding en cultuur overgedragen zijn. 'De Nederlander' beschikt over 'cultureel DNA' waarin zijn Nederlanderschap verankerd ligt, zo lijkt het idee. Een problematische theorie, al was het maar omdat het merendeel van de voorouders van de huidige Nederlandse bevolking 400 jaar of langer geleden nog niet in Nederland leefde. Bovendien was een groot deel van de bevolking in bijvoorbeeld de Gouden Eeuw arme stadsbewoner of boer; zij kwamen vermoedelijk amper met de 'VOC-mentaliteit' in aanraking. In hoeverre maakten zulke mensen deel uit van de geschiedenis waar nu zoveel invloed aan toegekend wordt?

En waar blijven de duizenden andere factoren die in elke generatie invloed hebben gehad op elk individu? Het getuigt van een vreemd soort essentialisme om de Nederlandse bevolking - vanuit het perspectief van millennialange geschiedenis bekeken: een min of meer toevallige verzameling mensen op een min of meer willekeurig afgebakend stuk grond - te reduceren tot enkele specifieke elementen uit de verre geschiedenis, waarmee het merendeel alleen bij schaars museumbezoek in aanraking is gekomen. Die elementen zouden vervolgens allesbepalend zijn voor het waardenstelsel van deze moderne individuen, en zwaarder wegen dan ieders persoonlijke ervaringen, relaties, opvoeding en opleiding.

Cherry-picking

'De Nederlander', die 400 jaar lang de handelsgeest en het racisme van generatie op generatie heeft doorgegeven, bestaat niet

Daarmee wil ik niet beweren dat de Nederlandse maatschappij in 2017 geen handelsgeest, gedeelde waarden of racisme kent. Je kunt je wel afvragen of deze fenomenen in Nederland sterker aanwezig zijn dan in landen met een andere geschiedenis, en of de hedendaagse manifestaties ervan daadwerkelijk 400 jaar of langer teruggaan.

Ook is het de vraag in hoeverre het verre verleden relevant is bij het aankaarten van modern onrecht: Turks- en Marokkaans-Nederlandse sollicitanten ondervinden nadeel op de arbeidsmarkt dat onmogelijk 400 of zelfs maar 60 jaar terug kan gaan, maar daarmee is het toch zeker niet minder ernstig?

Historisch bewustzijn is wenselijk, maar moreel bewustzijn lijkt me bij het oplossen van maatschappelijke problemen van veel groter belang. De geschiedenis biedt geen eenduidige handleiding voor goed en kwaad. Bovendien zijn politici en activisten experts in cherry-picking; de geschiedenis kent zoveel gezichten en kanten dat er voor vrijwel elk idee wel een ondersteunende historische parallel te vinden is, desnoods na enige vervorming.

Buma's millenniaoude joods-christelijke traditie bestaat niet. Net zo min als 'de Nederlander', die 400 jaar lang de handelsgeest en het racisme van generatie op generatie heeft doorgegeven. Gepolitiseerde weergaven van de werkelijkheid doen de geschiedenis altijd tekort. Bovendien kan het verleden ons onmogelijk vertellen wie of wat vandaag goed of slecht is.

Historica Alie de Vries vatte het treffend samen: 'Kennis leidt tot nuancering.' Als de geschiedenis ons één belangrijke les leert, is het dat zij altijd ingewikkelder en veelzijdiger is dan politici en activisten zouden willen.

Rosa van Gool is classica en deze maand gastcolumniste van Volkskrant.nl op volkskrant.nl/opinie.