Eus van Someren.
Eus van Someren. © UNKNOWN

Eus van Someren: 'Slapeloosheid is een onderschat probleem'

Slapeloosheid wordt in het wetenschapcircuit niet serieus genoeg genomen, vindt psychofysioloog Eus van Someren. 'Dan wordt er gezegd: iedereen heeft wel eens een slechte nacht. Maar er is echt iets aan de hand in het brein van slapelozen. Vrijdag spreekt Van Someren op TEDx Amsterdam.

Waar gaat u het op TEDx Amsterdam over hebben?
'Slapeloosheid. Er zijn heel veel slechte slapers, maar er is maar weinig bekend over wat er precies in het brein gebeurt. Het is niet waarschijnlijk dat aan alle vormen van slapeloosheid dezelfde oorzaak ten grondslag ligt.

Slapeloosheid is een onderschat probleem? 'Absoluut. In het dagelijks leven hoor je er misschien veel over, maar niet in het wetenschapscircuit. Cognitieve gedragstherapie is een effectievere aanpak dan slaappillen, maar er zijn maar een handvol mensen die dat kunnen geven in Nederland. Collega's zeiden tegen mij: je wilt hier je vingers niet aan branden, het is zo'n ongrijpbaar onderwerp.'

Daar luisterde u niet naar. 'Tijdens mijn eerste baantje als psychofysioloog zag de hoogleraar niets in mijn ideeën om nachtmerries te onderzoeken in het slaaplab. 's Nachts verstopten we ons in een hoekje van het lab tot de nachtbewaker langs was geweest, en gingen dan verder met de metingen. Op die leeftijd is het soms zelfs leuker iets te doen wat niet mag.'

Wat voegt uw TED-talk toe?
'Tegen mensen die kampen met slaapproblemen wordt vaak gezegd; iedereen heeft wel eens een slechte nacht. Ik zeg: er is echt iets aan de hand in het brein van slapelozen. We moeten de verschillende oorzaken onderzoeken. Het is net als toen we vroeger alles ouderdomsdementie noemden. Nu weten we dat er Alzheimer is en vasculaire dementie. De oorzaken zijn verschillend en dit vraagt om andere behandeling.'

Wanneer ben je slapeloos?
'Als je drie maanden lang minstens drie keer per week erg ontevreden bent over je slaap en dit je functioneren overdag dusdanig beïnvloed.  
Het niet kunnen slapen moet geen externe oorzaak hebben, zoals tijdelijke stress of de slager die beneden 's ochtends vroeg op het hakblok begint.'

Hoeveel slapelozen zijn er?
'Hanteer je de strengste criteria dan is dit 4 procent van de bevolking. Neem je het ruimer dan kampt 10 procent met slaaploosheid.'

Stel je trekt een nachtje door en gaat de volgende avond vroeg naar bed. Ben je dan weer 'bij'?
'Slaap is geen simpele optelsom. Je kan wat langer doorslapen maar het herstel van gemiste slaap duurt langer dan we vroeger dachten.  Het effect van te weinig slaap is over drie dagen nog wel te meten.'

Favoriete TED-filmpje?
'Ik heb te weinig vrije tijd. Maar ik luister wel naar praatjes van vakgenoten om inspiratie op te doen. Ik bewonder de Amerikaanse neurowetenschappers Marcus Raichle en Giulio Tononi. Zij denken op een hoog conceptueel niveau net wat langer na en verzanden niet in technische details. Het wordt pas leuk als de timmerman niet vertelt over zijn gereedschap maar over de geweldige dingen die hij er mee maakt.'

Hoe houdt u die 18 minuten leuk?
'Ik laat een slapeloze aan het woord. En aan het einde stel ik de
vraag: Waarom zijn er zoveel slechte slapers? Ik vertel het verhaal dat mensen vroeger om het vuur in de buitenlucht sliepen. Dat vuur moest aan blijven. Blijkbaar was het voor een stam onmisbaar om een aantal mensen te hebben die makkelijk wakker konden blijven: misschien wel de voorouders van de huidige slapelozen. In plaats van slapelozen niet serieus nemen, zouden we ze misschien op handen moeten dragen.'

Eus van Someren, psychofysioloog aan het Herseninstituut, spreekt vrijdag op de vierde editie van TEDx Amsterdam in de stadsschouwburg. Het evenement is live te volgen op Volkskrant.nl