De uit Oekraïne `verdreven corruptiebestrijder Michail Saakasjvili, oud-president van Georgië en ex-gouverneur van Odessa, kwam op 10 september Oekraïne weer in hoewel zijn paspoort is ingenomen.
De uit Oekraïne `verdreven corruptiebestrijder Michail Saakasjvili, oud-president van Georgië en ex-gouverneur van Odessa, kwam op 10 september Oekraïne weer in hoewel zijn paspoort is ingenomen. © REUTERS

EU moet Oekraïne tot de orde roepen

Sinds midden 2016 stokken de hervormingen in Oekraïne. Hoog tijd voor de EU om te reageren, schrijft analist internationale politiek Willem-Gert Aldershoff.

Op 1 september trad eindelijk het Associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne formeel in werking. Oekraïne had het verdrag al in mei 2014 geratificeerd, een direct gevolg van de demonstraties op het Maidan-plein in Kiev in de voorafgaande winter. Vier maanden lang trotseerden toen indrukwekkende massa's burgers dag en nacht de vrieskou om een einde af te dwingen aan de corruptie en bestuurlijke willekeur die Oekraïne al twintig jaar teisterden. Volgens hen kon dat slechts bereikt worden door ondertekening van het Associatieverdrag met zijn concrete verplichtingen aangaande democratie, rechtsstaat en mensenrechten en aanzienlijke Europese steun.

In 2014 begonnen de nieuw verkozen Oekraïense president, regering en parlement belangrijke hervormingen door te voeren. Opmerkelijk snel bereikte Oekraïne macro-economische stabiliteit, met een drastische vermindering van het begrotingstekort en de inflatie en een stabilisering van de nationale munt. Na een dramatische terugval in de economische groei in 2014 en 2015 trok de economie in 2016 weer aan met 2,3 procent.

Voor 2017 wordt een groei van 2,8 procent verwacht. De Centrale Bank saneerde de corrupte banksector, onder meer door sluiting van 80 van de 180 banken. Andere successen zijn de vermindering van de invoerafhankelijkheid van Russisch gas van 90 tot 0 procent, de invoering van een elektronische procedure voor openbare aanbestedingen om corruptie tegen te gaan, de oprichting van een Nationaal Anticorruptie Bureau (NABU), een serieus begin met decentralisatie en de verplichting voor politici en hoge ambtenaren om hun inkomen en bezittingen online te publiceren.

Invloedrijke oligarchen

Zonder snelle en ingrijpende hervormingen kan Oekraïne de slag naar democratie en rechtsstaat niet maken

Sinds medio 2016 begon het tempo van hervormingen echter aanmerkelijk te vertragen en momenteel kan er zelfs van stagnatie worden gesproken.

Bovendien zijn hervormingen in cruciale sectoren als rechtspraak, openbaar ministerie, de machtige geheime dienst en verkiezingingswetgeving niet of nauwelijks begonnen. Zonder snelle en ingrijpende hervormingen op deze terreinen kan Oekraïne de slag naar democratie en rechtsstaat niet maken. Het zal dan terugvallen naar het soort samenleving dat het voor Maidan was. Daar verdeelden kongsi's van oligarchen, corrupte politici en ambtenaren Oekraïnes politieke en economische taart, daarbij de modernisering van de samenleving blokkerend en Oekraïnes burgers arm en onvertegenwoordigd achterlatend.

Het Associatieverdrag verplicht Oekraïne ondubbelzinnig om actief toe te werken naar een 'duurzame democratie', 'rechtsstaat', en 'goed bestuur'. Deze principes zijn 'wezenlijke onderdelen' van het akkoord, dat ook concrete bepalingen bevat voor de strijd tegen corruptie, de vestiging van een onafhankelijke en onpartijdige rechtspraak en de bescherming van de mensenrechten.

Inmiddels wordt het echter steeds duidelijker dat er belangrijke krachten aan het werk zijn om vooruitgang op deze terreinen te blokkeren en succesvolle hervormingen terug te draaien. Een veelzeggend voorbeeld uit vele zijn de pogingen om de onafhankelijkheid van NABU te ondermijnen. Nog schokkender is dat de autoriteiten sinds kort ook de toegewijde en integere hervormingsorganisaties aanvallen die de daadwerkelijke hervormingsaspiraties van de burgers vertegenwoordigen.

Dat gebeurt via rechtszaken, strafrechtelijke onderzoeken, politie-invallen en lastercampagnes in de media. Deze krachten zijn gelieerd aan de invloedrijke oligarchen en individuen die de Oekraïense samenleving van voor de Maidanprotesten domineerden. Met hun geld en connecties hebben ze hun invloed kunnen behouden in het parlement, bij de president en bij de rechtbanken.

Hervormingspassiviteit

De overgrote meerderheid van de Oekraïners wenst te leven in een democratische rechtsstaat zoals die in West-Europa bestaat

De hervormingspassiviteit van Oekraïnes president, regering en parlement en de campagne tegen hervormers zijn een directe schending van Oekraïnes verplichtingen in het Associatieverdrag. Dat document geeft de Europese Unie het recht om 'alle noodzakelijke maatregelen' te nemen wanneer zij oordeelt dat Oekraïne zijn verplichtingen niet nakomt. De overgrote meerderheid van de Oekraïners wenst te leven in een democratische rechtsstaat zoals die in West-Europa bestaat.

Tegelijkertijd is het voor de Europese Unie van fundamenteel belang om een stabiel, democratisch en welvarend Oekraïne aan haar oostgrens te hebben. De Europese Unie moet daarom de Oekraïense leiders tot de orde roepen en concrete hervormingen eisen aangaande justitie, het openbaar ministerie, de veiligheidsdiensten en verkiezingswetgeving. Harde garanties voor een zelfstandig nationaal anticorruptiebureau en de vestiging van een onafhankelijke corruptierechtbank zijn daarbij essentieel. Als de Oekraïense leiders niet tegemoetkomen aan de Europese eisen, blijft de EU geen andere keus dan het nemen van effectieve maatregelen.

Willem-Gert Aldershoff, analist internationale politiek te Brussel