Aanhangers van de Nederlandse tak van de anti-islambeweging Pegida tijdens een demonstratie in Rotterdam, 19 december 2015.
Aanhangers van de Nederlandse tak van de anti-islambeweging Pegida tijdens een demonstratie in Rotterdam, 19 december 2015. © ANP

Elite lokt opstand van kiezers uit

De zelfzuchtige bestuurlijke elite heeft haar morele gezag verspeeld. Dat maakt de oplossing van het vluchtelingenvraagstuk extra moeilijk.

Waardoor komt het dat de huidige vluchtelingenstroom het welvarende Europa in een diepere crisis stort dan ooit, de lidstaten uit elkaar speelt, xenofobe partijen als kool doet groeien en zelfs 'Schengen' ter discussie komt te staan? Dat ook in Nederland de regering in dit dossier vrijwel elk gezag lijkt te ontberen? Het totale aantal asielzoekers is immers nog altijd geringer dan in de jaren negentig.

Wat die jaren negentig van de huidige periode onderscheidt, is echter het toenmalige optimisme. Daarvan is weinig meer over. Voor het eerst bestaat het algemene gevoel dat het met de eigen kinderen materieel slechter zal gaan. Het vormt al jarenlang de constante in elk onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau: tweederde van de burgers wil meer bestaanszekerheid, maar verwacht het tegendeel. Die verwachte neergang maakt het moeilijker in te schikken voor nieuwkomers.

Anders dan de 'flexibiliteit' propagerende beleidselites hechten veel gewone burgers aan de verzorgingsstaat; de nu vanuit Den Haag opgelegde participatiemaatschappij op basis van de fictie van het zelfredzame individu vormt voor hen, die sterk van die verzorgingsstaat afhankelijk zijn, een bedreiging.

Het gaat straks slechter

De politieke boodschap van boven, zoals die beneden wordt verstaan, kort samengevat: het gaat straks slechter met u, en dat is goed voor u. Die boodschap wordt daarbij steeds technocratisch-financieel beargumenteerd, zonder oog voor welke andere dimensie ook. Zoals Gabriël van den Brink 28 november in Vonk constateerde: 'Het vermogen van politici om publiekelijk in te gaan op morele en sociale vragen, ontbreekt totaal.'

Daarbij komt de toegenomen individualisering, gepaard aan een bewust gepropageerde ieder-voor-zich-mentaliteit. Zij ligt ten grondslag aan de vermarkting van collectieve voorzieningen, een 'sanering' die door het minder hoogopgeleide, minder verdienende en minder weerbare deel van de kiezers als afbraak wordt ervaren; zie de huidige implosie van de thuiszorg.

Tegen die achtergrond kijken velen wantrouwend naar politici die komen verkondigen dat zij het vanwege de vele asielzoekers met minder moeten doen, temeer daar de prijs ervan niet in de villawijken, maar in de volkswijken wordt betaald - denk aan de oplopende wachtlijsten voor goedkope huurwoningen. Het chique Haagse Benoordenhout wist een azc buiten de poorten te houden, het eenvoudige Oranje wist dat met de autoritair afgedwongen noodopvang niet.

Niet los te zien van eigen aard

Velen zien zelfs het ministerschap slechts als opstapje naar het bedrijfsleven

Dat politici het morele gezag voor het overtuigend verdedigen van nare maatregelen ontberen en dus naar juridische bevoegdheden moeten grijpen, valt niet los te zien van hun eigen aard en gedrag. Zij werken, eveneens als gevolg van de dominante ieder-voor-zich-mentaliteit, steeds minder voor de publieke zaak en steeds meer voor de eigen carrière. Een leven lang je in dienst stellen van het openbaar bestuur is er niet meer bij. Velen zien zelfs het ministerschap slechts als opstapje naar het bedrijfsleven, om, zoals Hans Hoogervorst het in 2007 bestond te zeggen, 'nu echt iets interessants te gaan doen'.

Die zelfzuchtige mentaliteit komt men inmiddels in de hele bestuurlijke bovenlaag vaker tegen, waarbij het bedrijfsleven de norm geworden is, inclusief de bijbehorende bonus- en beloningscultuur. Het onvermogen van de bankensector om te leren bleek nog dit voorjaar, toen het bestuur van het met geld van de modale burger geredde ABN Amro zichzelf, nu de markt weer in zicht was, een wonderbaarlijke salarisvermenigvuldiging toedacht, omdat in deze kring niet meer de nationale samenleving, maar de internationale geldelite de norm geworden is.

De met grootheidswaan en graaizucht gepaard gaande ontsporingen op het terrein van zorg, woningbouw en onderwijs heeft het aanzien van de hele elite inmiddels zodanig aangetast dat haar boodschap dat de tijden nu even iets minder zijn, niet meer wordt geslikt. Eens temeer zolang diezelfde elite - met een beroep op de 'globalisering' die haar eigen exorbitante inkomens zou rechtvaardigen - zichzelf bij het brengen van offers zorgvuldig buiten schot weet te houden.

Neoliberale ideologie

Europa is de afgelopen decennia ten prooi gevallen aan de neoliberale ideologie van flexibilisering en privatisering

De oplossing zou deels van Europa kunnen komen, ware het niet dat Brussel om precies dezelfde reden te veel aan gezag heeft ingeboet om de bevolking van de noodzaak van impopulaire maatregelen te kunnen overtuigen. Ook Europa is de afgelopen decennia ten prooi gevallen aan de neoliberale ideologie van flexibilisering en privatisering, waardoor de belangen van het grote bedrijfsleven het steevast wonnen van die van kleine burgers.

Het staat voor opstandige kiezers symbool voor afbraak van sociale voorzieningen en een politiek die vooral een welgestelde bovenlaag ten goede komt: zij die Europa het luidste propageren, zijn dezelfden die er het meeste van profiteren. Open grenzen betekent voor de directeur dat hij verwijzend naar Amerikaanse concurrentie zijn salariseisen nog verder kan opschroeven, voor de monteur dat hij vanwege Albanese concurrentie met minder genoegen nemen moet.

Pas als dit verandert, kan het politieke midden de populistische flanken de wind uit de zeilen nemen. Laat de bestuurlijke elite dat uit kortzichtig eigenbelang na, dan moet zij niet verbaasd zijn als eurosceptische partijen nog verder groeien, nationale regeringen genoopt worden zich steeds egoïstischer te gedragen en Europa zo onder druk van de vluchtelingencrisis uiteindelijk ontploft.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Reacties (83)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Michel Wolk -
    De enige uitweg die ik zie: Overstappen naar banken die het beter doen: socialer, duurzamer. Overstappen naar een pensioenfonds dat hetzelfde voor ogen heeft of zet je eigen pensioenfonds onder druk. Koop LOKALE producten ipv alles wat van ver komt. Kijk wat je met, gesloten beurs kunt regelen in je eigen omgeving. Maar bovenal, laat je stem horen. Laat je liefde voor de medemens gelden en verwoord en verdedig dit. Laat je zien bij vreedzame demonstratie, organiseer er zelf een. Gebruik je stemrecht! Het neoliberale en kapitalisme zijn te ver doorgeschoten, het is aan ons..NU!
  • ir. Hans R. van der Woude -
    Ik denk dat we met z'n allen niet beseffen wat de belofte van welvaartsvaste pensioenen in de praktijk betekent. We hebben onszelf met die belofte lelijk bij de strot. Er is gewoon sprake van een enorme collectieve dwaling. We moeten terug naar een lager niveau. Nog steeds een prachtige situatie, ware het niet dat de terugweg ons enorm parten kan gaan spelen. Genoeg ideologen die de boel stevig in de war kunnen gooien.
  • Victor 23A -
    Verdienen gaat aan het verdelen vooraf volgens de ingenieur, waarschijnlijk bedoelt hij verdienen gaat aan het graaien vooraf. Want verdelen is er al lang niet meer bij, ja de elite verdeelt onder elkaar, maar de gewone burger komt er bekaaid vanaf. De zekerheid die de elite onder elkaar verdeelt, ontbeert de burgerij die steeds meer zekerheden verliest en die als gedwongen ZZPer zijn kostje bij elkaar moet scharrelen. En dit alles, de veramerikanisering van de maatschappij, noemt de elite democratie. Een heel goed stuk Thomas.
  • bramotto1999 -
    Mooi artikel.
  • beerboeloe -
    Sinds vorig jaar zijn er weer 55.000 mensen meer die een baan hebben en is de werkloosheid door de 600.000 gezakt. Bron: CBS. Het herstel is nog broos en traag, maar we gaan gelukkig weer de goede kant op.
  • ir. Hans R. van der Woude -
    ImI, solidariteit met de ondernemende mens is het grootste goed. "Verdienen" gaat aan "verdelen" vooraf.
  • ir. Hans R. van der Woude -
    Iml, het gaat om banen. Dan zijn mensen niet op een uitkering aangewezen en verdienen wij de solidariteit bij elkaar. De ondernemende draagt alles.
  • ir. Hans R. van der Woude -
    Iml Mantel, er zit in onze samenleving ontzettend veel solidariteit, zoveel zelfs dat we het niet goed meer kunnen betalen. De zwartspaarders hebben lang geprobeerd om geen belasting te betalen, maar dat is inmiddels sterk veranderd. Er is een stevig gat geslagen in het bankgeheim. Nederland is internationaal gezien een belastingparadijs voor bedrijven. Wij innen van bedrijven meer belasting dan ons land toekomt. Zo betalen de Rolling Stones in ons land belasting en niet in Engeland. Dat kan je geen solidariteit noemen, maar wij komen geen geld tekort. Waar haalt u nog meer geld vandaan?
  • ir. Hans R. van der Woude -
    WTJGM, welke oplossingen van de PVV worden niet (h) erkend? Voor welk probleem is sluiting van de grenzen en uittreding uit de EU en de Euro een oplossing. En zijn er ook nadelen?
  • lml Mantel -
    een groeiende groep burgers voelt zich steeds minder vertegenwoordigt door de overheid, deze overheid lijkt zich steeds op te stellen als een opponent van de burger. de voorbeelden kunnen we dagelijks lezen in de media. deze overheid verliest dus terecht haar legitieme morele en juridische gezag. ik voorzie in de komen de jaren dat dit. steeds meer tot openlijke botsingen zal gaan leiden. om deze situatie te keren zal oa. een ander type bestuurder moeten opstaan, ook het neoliberalisme zal veranderd moeten worden in solidariteit