Angela Merkel, 19 september.
Angela Merkel, 19 september. © Reuters

Duitse zwakte is serieus Europees probleem

De positie van Duitsland, en dus van Europa, is verzwakt, en Erdogan en Poetin maken er gebruik van.

Al zes jaar lang prijkt Angela Merkel op de eerste plaats in de Forbes-lijst van de machtigste vrouwen in de wereld. In Europa is ze, mede bij gebrek aan concurrentie, zonder twijfel de centrale persoon. Toch hoef je geen groot politiek analist te zijn om te constateren dat haar macht in Europa op harde grenzen is gestuit en dat haar sturend vermogen inzake Europese integratie en de aanpak van de vele crises aanzienlijk is afgenomen. Werd tot voor kort de vraag bediscussieerd of Duitsland bereid is een leidende rol op zich te nemen, nu is de vraag veeleer of Duitsland nog in staat is om richting te geven aan de Europese politiek.

De betrekkelijke rust nu is wellicht slechts een stilte voor de volgende storm

In financieel en economisch opzicht is het Duitsland overduidelijk niet gelukt om vooral de mediterrane landen inclusief Frankrijk te overtuigen van de wenselijkheid van een strikte monetaire politiek, of deze via de Europese commissie te laten afdwingen. En omdat er geen overeenstemming is over een alternatief economisch model, blijft het een eindeloos doormodderen met een hoog risico op nieuwe crises en zonder uitzicht op een betere toekomst in de zuidelijke landen.

Richting het oosten heeft Merkels invloed door de vluchtelingenpolitiek een gevoelige deuk opgelopen. Ook hier is ze er niet in geslaagd de overige landen te overtuigen van haar aanpak en blijkt ze evenmin in staat deze met behulp van de Europese Commissie af te dwingen. En ook in dit geval ontbreekt het vooralsnog aan een alternatieve politiek. De betrekkelijke rust nu is wellicht slechts een stilte voor de volgende storm waar Europa wederom slecht op is voorbereid.

Dat Duitsland ten aanzien van de vraag hoe de EU zich na de Brexit verder dient te ontwikkelen, het voortouw moet nemen, wordt stilzwijgend algemeen gedeeld, maar Berlijn heeft vooralsnog geen begin van een concept dat kans maakt op brede instemming. Bovendien wordt de speelruimte van Merkel ernstig ingeperkt door de opkomst van de rechtspopulistische AfD en een groeiende onvrede in grote delen van haar eigen partij en de CSU.

Zelfs de soft power van Duitsland heeft aan kracht ingeboet. Het Duitse succesmodel is na de schandalen rond Volkswagen, de problemen van de Deutsche Bank en corruptie van Franz Beckenbauer wat verbleekt.

De vraag is nu natuurlijk of, wanneer Duitsland aan macht heeft ingeboet, ergens anders de macht is toegenomen? Eén ding is zeker. Binnen de EU is dit niet het geval. Er zijn geen andere regeringsleiders of nationale staten die deze gelegenheid hebben aangegrepen om zelf het initiatief naar zich toe te trekken en meer sturing te geven. En ook de Europese Commissie lijkt eerder verzwakt door de Duitse onmacht. Jean-Claude Juncker slaagt er in ieder geval niet in de regie in handen te nemen. Hetzelfde kan gezegd worden over de voorzitter van de Europese Raad, Donald Tusk. De gouden regel in Europa is en blijft dat sterke Europese instituties sterke landen nodig hebben. Het omgekeerde dus van een zero sum game. Daarmee leidt een verzwakt Duitsland onvermijdelijk tot een verzwakt Europa.

Erdogan en Poetin bepalen steeds opnieuw de agenda

Een verzwakking van Europa betekent natuurlijk allereerst een verminderd vermogen tot zelfsturing en tot het oplossen van de problemen waarmee het continent zich geconfronteerd ziet. En dit onvermogen leidt tot een verdere uitholling van Europa en van de legitimiteit van of instemming met het integratieproject als zodanig. Maar daar blijft het niet bij.

Er zijn aan de randen van Europa wel degelijk partijen die garen spinnen bij het Europese machtsvacuüm. Dit zijn vooral Erdogan en Poetin. Beiden buiten de zwakte en de verdeeldheid uit ten behoeve van het eigen machtsstreven. Zij zijn het die steeds opnieuw het initiatief naar zich toetrekken en de agenda bepalen. Ze kunnen ook tamelijk ongestoord hun gang gaan in Syrië, Oekraïne of thuis, in de wetenschap dat dit toch niet wordt afgestraft.

Europa wordt meer en meer een speelbal van zijn omgeving

En Moskou is vooralsnog ook niet bijzonder zenuwachtig over de druk die Nederland en Europa kunnen uitoefenen om de verantwoordelijken voor het afschieten van de MH17 voor de rechter te brengen. Kortom, Europa wordt meer en meer een speelbal van zijn omgeving dan dat het in staat is de omgeving zo veel mogelijk naar Europees model vorm te geven.

In die zin is de Duitse zwakte een serieus Europees probleem. Het is te hopen dat Angela Merkel in staat zal blijken om in het laatste jaar voor de verkiezingen het initiatief weer naar zich toe te trekken en met een concept voor in ieder geval de vluchtelingencrisis te komen dat de eigen bevolking weet te overtuigen en ook op Europees niveau op instemming kan rekenen. Het is echter allerminst zeker of dit ook gaat lukken.

Schadenfreude over de problemen in Duitsland en de verzwakte positie van Merkel is daarbij wel het laatste wat we kunnen gebruiken.

Ton Nijhuis is directeur van het Duitsland Instituut.