Michel Houellebecq.
Michel Houellebecq. © AFP

De moderne westerse intellectueel is een lul van een vent

Wie zo profetisch kan schrijven als Houellebecq, moet een lijntje hebben met God.

Het gebeurt maar zelden dat een schrijver de tijdgeest zo op de hielen zit

Eindelijk Soumission (Onderworpen) gelezen van Michel Houellebecq, een jaar na de aanslag op Charlie Hebdo, toevallig ook de dag dat het boek uitkwam. Niet met voorbedachte rade, het kwam zo uit. Ik had er ook niet zoveel zin in, door alle aandacht dacht ik al te weten wat erin stond. Maar toen ik begon te lezen, was het alsof je het in Keulen hoorde donderen. Overrompelend! Dit was geen fictief portret van Frankrijk dat in 2022 uit angst voor Marine Le Pen een moslimpresident kiest, dit was 2015 zoals we dat het afgelopen jaar in volle werkelijkheid hebben beleefd.

Het gebeurt maar zelden dat een schrijver de tijdgeest zo op de hielen zit. Dat zit niet alleen in de aanslagen die Parijs hebben opgeschrikt en de verkiezingssuccessen van het Front National. Houellebecq schiet ook op allerlei details raak, wat een jaar later pas echt opvalt. Zo besluit de hoofdpersoon François, een universiteitsdocent en kenner van de decadente negentiende-eeuwse schrijver J.-K. Huysmans, op de beslissende verkiezingsdag tot vertrek uit Parijs. De reis, in een dikke Volkswagen-diesel (!), gaat naar zuidwest-Frankrijk. Dat is niet toevallig. In 732 sloegen bij Poitiers de middeleeuwse ridders onder leiding van Karel Martel de moslims terug. In deze omgeving ligt ook het klooster Ligugé, waar Huysmans zijn heil zocht na zijn bekering tot het katholicisme. Het zuidwesten was tevens bestemming van de Franse regering, die in 1940 naar Bordeaux vluchtte voor de oprukkende troepen van Hitler. Daarop volgde de overgave onder Vichy (de geest waaruit Le Pen is voortgekomen).

Lijntje met God

Mensen zijn op zichzelf gericht en voornamelijk geïnteresseerd in carrière, seks en geld

Bij Houellebecq ligt alles er duimendik bovenop. In Soumission komt Brussel voor als Europese hoofdstad waar je het verval, de etnische spanningen en het jihadisme het sterkste voelt. Alsof de schrijver al in contact stond met Molenbeek. De bar van Hotel Metropole, vergane glorie uit de jaren twintig, heet met zijn art deco de mooiste van Europa, wat ik uit eigen ervaring kan bevestigen. Ik ben daar vaak geweest. Bij Place de Clichy in Parijs laat Houellebecq een aanslag plaatsvinden, in het arrondissement waar ik vorige maand nog heb gelogeerd. Zo waren er veel meer details die verbluffend herkenbaar waren, alsof jezelf in het verhaal rondliep. Vergeef me als ik bij het lezen feit en fictie niet altijd uit elkaar kon houden. Wie zo profetisch kan schrijven, moet een lijntje hebben met God. Heter van de naald kun je niet zijn.

Toch heeft Houellebecq geen politieke roman geschreven, maar een psychologische. Soumission deed mij denken aan de romans van de naar Parijs uitgeweken Tsjechische schrijver Milan Kundera, wiens figuren aan 'de ondraaglijke lichtheid van het bestaan' lijden. Ook hij beschrijft vrijgevochten intellectuelen die gebukt gaan onder onderworpenheid (toen de Sovjetbezetting in Oost-Europa), maar zij vinden in het vrije Westen evenmin wat ze zoeken. Daar heerst de geest van mei '68 die anders dan de Praagse lente met het communisme flirt. Het leven in het Westen brengt comfort, maar de eenzaamheid en het onvermogen om betekenisvolle relaties aan te gaan zijn er nog groter dan in het Oosten. Het maakt niet uit wat je doet, mensen zijn op zichzelf gericht en voornamelijk geïnteresseerd in carrière, seks en geld. Wat niet echt bevredigt en mensen tot karikaturen maakt die gevangen zitten in hun dagelijkse plichtplegingen.

Bij Kundera biedt een leven in vrije verbeelding nog een uitweg, bij Houellebecq is er slechts nihilisme. Niks scheppende kunsten. Hoofdpersoon François vlindert maar wat. Hij behoort tot de getalenteerden die zijn hoogleraarschap aan de Sorbonne aan een mooi proefschrift dankt, maar daarna niks meer heeft gepresteerd. Hij is lusteloos, solitair, eet magnetronmaaltijden, drinkt te veel, kiest de weg van de minste weerstand. Hij gaat voor vrouwenvlees, dat hem elk jaar wordt aangeleverd door een verse lading meisjesstudenten. Waarmee het leeftijdsverschil steeds groter wordt.

Ondergeschikt

Ze minachten allemaal hetzelfde soort man, een slappeling die overal voor wijkt

Zijn fysieke aftakeling benauwt François het meest. De opkomst van Le Pen en de islam ziet hij wel, maar van een afstand, de universitaire collegae zijn erdoor geamuseerd. Willoos geven ze zich aan de nieuwe tijdgeest over, er is geen verzet tegen de islamisering, zoals François het best vindt dat hij in ruil voor een levenslang pensioen zijn baan moet opgeven. Wegkijken doet François niet, hij registreert genadeloos. Hij is zich bewust van zijn morele crisis, maar voor een kloosterleven als van zijn held Huysmans mist hij volharding. Als hem gevraagd wordt zich tot de islam te bekeren, doet hij dat. Niet uit leniging van een spirituele leegte, maar omdat hij er zijn universiteitsbaan mee terugkrijgt tegen een veel hoger salaris en de verzekering dat hij met zijn status drie vrouwen kan trouwen die volledig aan hem ondergeschikt zijn.

De moderne westerse intellectueel is volgens Houellebecq een lul van een vent, een lamzak voor wie alleen nog z'n natje en z'n droogje telt. Daarmee krijgen niet alleen de jihadisten gelijk, maar ook de feministen. Ze minachten allemaal hetzelfde soort man, een slappeling die overal voor wijkt. Toen dat tot me doordrong, begon het in Keulen nog veel harder te donderen.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Volg en lees meer over:

Reacties (57)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • bosmac -
    Wat mij het meest bezig houdt na het lezen van boek is dat zodra 'de serieuze islam' zich in de politiek zou gaan verenigen tot een partij er op een bepaald moment - als zijn genoeg zetels hebben - samen met een liberale, socialistische partij gaan regeren, er compromissen moeten gaan worden gesloten. Logisch natuurlijk, maar dit kwam bij mij door dit boek helemaal tot leven, en dat vooruitzicht is erg beangstigend.
  • Hagenees123 -
    Europa staat een nieuwe Middel-eeuwen te wachten. Op alle fronten zie je achteruitgang en een forse toename van geweld en onveiligheid vergeleken met 50 jaar terug. Volkerenmenging leidt zelden tot iets positief, maar onze "leiders" hebben amper historisch bewustzijn. MAling hebben ze er aan dat onze kleinkinderen niet dezelfde leefwijze zullen hebben als hun opa's.
  • mschoenmakers -
    wat vergeten wordt te vermelden is dat t n heel komisch boek is, ik heb vaak zitten grinniken!
  • mschoenmakers -
    wat vergeten wordt te vermelden is dat t n heel komisch boek is, ik heb vaak zitten grinniken!
  • ir. Hans R. van der Woude -
    WTJGM, ik ben benieuwd wanneer en hoe we de draad weer oppakken. We zijn nog niet klaar hoor.
  • Robbie O -
    De tijden dat de koning voorop ging in de strijd zijn allang vervlogen. De koning is nu zo ver verwijderd van de slachtvelden dat er amper nog kennis van zijn eigen oorlog wordt genomen in een krantenkatern. Het volk een beetje wrevelig over de speedboat. De mate waarin de elite, waaronder waarschijnlijk ook de meeste intellectuelen, zich fysiek en mentaal kan afkeren van ellende en geweld is zeer bepalend voor de mentale staat. Zoals er vleeseters zijn die zelf geen dier kunnen doden. Jezelf een verheven kant indenken en de anderen dan het nakijken geven.
  • Just Planting Brain Seeds... -
    ##Leesliefhebber; In Washington is het niet anders...Rondom het witte huis alles prima maar enkele km buiten die cirkel een en al ellende... We(EU) hebben op Amerika ingezet,en we gaan Amerika in alle facetten achterna...
  • baron von habenichts -
    De hedendaags intellectuelen zijn afgestudeerd en kijken op hun toverdoos(computer) en zoeken op internet van alles en nog wat op. Maar ze staan vaak mijlen ver van de werkelijkheid. Ook zullen ze elkaar nooit afvallen ook al kramen ze ge grootste onzin uit
  • peter-w -
    Niet zo somber. 99% van de islamitische jongeren in de wereld gelooft echt niet dat extremistisch wahabisme de toekomst heeft. Globalisering en vooral het wereldwijde net maakt dat de Islam ook een versnelde ontwikkeling naar de moderne tijd zal doormaken net zoals het Christendom dat in de 2e helft van de 20e eeuw heeft doorgemaakt. Tsja en massa immigratie. We hebben het over een paar procent van de totale Europese bevolking. Zo massaal is dat niet hoor.
  • Leesliefhebber -
    Ik ging een paar jaar geleden nog eens met de bus naar Parijs. Tussenstop te Brussel. De armoede en ellende die ik daar zag rond het Centraal Station, hele gezinnen dakloos op straat, het was niet te geloven. En dat op steenworp afstand van de mooiste EU-gebouwen. Je hoeft geen lijntje met God te hebben om te zien dat daar iets helemaal fout aan het gaan was... Intellectuelen: kijk eens wat vaker naar beneden! Luister naar arme mensen, ontdek hun leven en hun sores. En zoek het midden, zoals ook dhr vd Woude voorstelt. Weg met neoliberale uitwassen en marktonvolkomenheid. Het kan veel beter.