De Catalaanse crisis is een spiegel voor heel Europa
© AFP

De Catalaanse crisis is een spiegel voor heel Europa

Noordelijke, welvarende kosmopolieten tegenover armere, zuidelijke regio's: dat speelt Europa parten.

De botsing tussen Catalonië en Madrid lijkt op die tussen enkele Noord-Italiaanse regio's en hoofdstad Rome, maar ook op de tegenstellingen tussen de noordelijke en de zuidelijke eurozonelanden. Niet alleen het economisch model van dynamische, middenklasse-gedomineerde regio's is compleet anders is dan dat in streken met 'neofeodale' trekken, maar ook de manier van denken over de verhouding tussen burgers en hun overheid.

Catalanen, bewoners van Veneto en Lombardije, Vlamingen - ze hebben met elkaar gemeen dat ze economisch succesvoller en dynamischer zijn dan hun landgenoten. Catalanen bijvoorbeeld dragen jaarlijks 10 tot 16 miljard euro meer aan de Spaanse centrale overheid af dan ze uit Madrid terugontvangen. En met eenzesde van de totale Spaanse bevolking verdienen ze eenvijfde van het bruto binnenlands product.

Voor 'Project Europa' is de Catalaanse opstand verontrustend omdat het andere rebelse regio's kan inspireren

Voor 'Project Europa' is de Catalaanse opstand verontrustend omdat het andere rebelse regio's kan inspireren om dezelfde weg in te slaan. De aandacht ligt nu dus bij die acute bedreigingen en niet bij de diepere oorzaken van de botsing. Maar zonder begrip van waar het werkelijk wringt, is duurzame eenheid in Spanje, Italië, België - én Europa niet denkbaar.

Dat begrip is er maar ten dele: de economische verschillen worden herkend, maar niet de samenhang met andere karakteristieken die horen bij enerzijds dynamische, anderzijds meer statische regio's.

In een Volkskrant-artikel (20 oktober) werd onlangs verwezen naar een opiniestuk van de Spaanse socioloog Ignacio Urquizu voor El País, die Catalonië beschreef als 'een Europeser, moderner, toleranter, kosmopolitischer, dynamischer en getalenteerder deel van Spanje'; als een 'model om te volgen'. Ook in andere artikelen is het terugkerende beeld dat Catalanen egalitairder, liberaler en mondiger zijn dan de rest van de Spanjaarden. Die combinatie van economie en mentaliteit is geen toeval: vergelijkbare kenmerken zijn ook te vinden in andere delen van Europa met een sterke, innovatieve economie.

Cliëntèlisme en nepotisme horen onlosmakelijk bij dit 'neofeodale' model

Typisch voor regio's waar een divers veld van grote en kleine ondernemingen actief is in handel, industrie en dienstverlening, is dat initiatieven hoofdzakelijk 'van onderop' komen, uit de brede middenklasse. Die vormt een reservoir van goed opgeleide, ondernemende, creatieve mensen en is de belangrijkste 'grondstof' van de economie. Meritocratie en egalitaire verhoudingen zijn er de norm.

In economisch minder dynamische regio's daarentegen - vaak grondstoffeneconomieën, drijvend op bulkproducten uit de landbouw of mijnbouw - is de economie minder kennisintensief. Veelal blijkt het eigendom van bedrijven - niet zelden al sinds eeuwen - samengeklonterd bij een smalle elite. Door de economische machtsverhoudingen zijn relaties tussen burgers minder egalitair. Cliëntèlisme en nepotisme horen onlosmakelijk bij dit 'neofeodale' model.

Maar deze twee modellen zijn ook herkenbaar in de manier waarop Noord-Europeanen zich binnen de Eurozone verhouden tot Zuid-Europeanen (grosso modo, want Noord-Italië bijvoorbeeld is dynamischer dan Noord-Duitsland).

Samenhang tussen economisch model en samenlevingstype blijkt van alle tijden

Het herkennen van de dimensie verheldert veel. In Spanje, Italië en België worstelen regio's waar die middenklassementaliteit domineert met een landelijke overheid waar het centralistische, 'neofeodale' denken overheerst. Bottom-up denkende burgers botsten er met top-down denkende elites.

Binnen de eurozone gebeurt eigenlijk hetzelfde, alleen zijn daar de Noord-Europese middenklasse-landen machtig. Zij dwingen de armere landen in Zuid-Europa te worden zoals zijzelf, te beginnen door het opleggen van snoeiharde begrotingsdiscipline.

Samenhang tussen economisch model en samenlevingstype blijkt van alle tijden. Ook vierenhalve eeuw geleden werd Spanje geconfronteerd met een opstand. Koning Filips II (1527-1598) kreeg het in zijn Habsburgse Rijk aan de stok met rijke kooplieden uit de Nederlanden. Het draaide om geld en om godsdienst. Autonoom denkende burgers botsten met een feodaal denkend vorst. De afloop is bekend.

De les? Regio's met zeer uiteenlopende culturen en mentaliteiten duurzaam laten samenleven onder de paraplu van één 'rijk', kan, maar alleen als het ene model niet probeert het andere weg te drukken. Wie ze toch in dezelfde mal willen persen, maakt de problemen niet kleiner, maar groter.

Op 17 november verschijnt van Bert Bakker: Onbegrepen Europa - nieuw licht op een eeuwenoude tweedelling (Atlas Contact).

Bert Bakker is financieel-economisch journalist.