Hans Harbers is docent filosofie aan de Universiteit Groningen.
Hans Harbers is docent filosofie aan de Universiteit Groningen. ©

Bindend referendum leidt tot tirannie van de minderheid

Het referendum als democratisch middel

Problemen van de democratie kun je beter oplossen door je stem te laten horen dan door te stemmen.

'Directe democratie: invoering bindend referendum, burgers krijgen macht.' Zo luidt punt 3 van het concept-verkiezingsprogram van de PVV. Dat voorstel is gebaseerd op een onderzoeksrapport van Forum voor Democratie, geschreven op verzoek van Geert Wilders. Titel: Echte Democratie - Het probleem van de representatieve democratie & het referendum als oplossing. Auteurs: Thierry Baudet en Paul Cliteur.

Echte democratie. Wie wil dat niet? Ook de auteurs hebben het beste voor met de democratie: de kwaliteit van het politieke debat moet omhoog, er moeten meer mensen bij de besluitvorming worden betrokken, en het systeem van checks and balances moet in ere worden hersteld, zo valt te lezen. Maar helpt het referendum, althans in de vorm die Baudet en Cliteur voorstellen, daarbij? Dat dacht ik niet. Integendeel zelfs: het leidt regelrecht tot een tirannie van de minderheid - een fenomeen dat ze zelf zeggen te willen bestrijden.

Baudet en Cliteur reduceren uiteenlopende problemen tot een kloof

Dat zit zo. Ontegenzeggelijk kent de representatieve democratie een aantal problemen. Politieke partijen fungeren steeds minder als mediator tussen kiezers en gekozenen. Het ontbreekt aan gezond dualisme tussen volksvertegenwoordigers en bestuurders. Internationalisering van problemen zet nationale democratieën onder druk. Om maar eens wat te noemen.

Baudet en Cliteur reduceren zulke nogal uiteenlopende problemen tot een en dezelfde kwestie: de overbekende kloof tussen... Ja, tussen wat en wat eigenlijk? Daar zijn de auteurs nogal onduidelijk over. Soms gaat het over de kloof tussen kiezers en gekozenen, een volgende keer over burgers en beleidsmakers, dan weer over de bevolking en de politiek. Alsof dat niet verschillende kwesties zijn, en alsof het hier om eenduidige categorieën gaat.

Baudet en Cliteur bepleiten zo min mogelijk restricties aan referenda

Hoe dan ook, de toon is duidelijk: wij gewone mensen worden getiranniseerd door de minderheid van de politieke elite. Met behulp van bindende referenda krijgt het volk het weer voor het zeggen, en kan het die elite eens goed de oren wassen. Behalve op de diagnose valt ook op de therapie nogal wat af te dingen.

In termen van het onderscheid, gemaakt door de politiek filosoof Will Kymlicka, tussen voice- en vote-oriented democracy zetten Baudet en Cliteur al hun geld in op de laatste. Democratie wordt zo gereduceerd tot het stemhokje, terwijl nogal wat problemen van de indirecte, parlementaire democratie wellicht beter opgelost kunnen worden via die andere lijn - het laten horen van je stem (voice), in de vorm van inspreken, meespreken, tegenspreken.

Tal van experimenten worden daarvoor ingezet - van brede maatschappelijke discussies tot burgerfora als G1000. Lang niet altijd even succesvol. Maar wel pogingen om de kwaliteit van democratie te verhogen. Precies wat Baudet en Cliteur zeggen te willen, maar dat met hun eenzijdige gerichtheid op stemmen (vote) juist buiten beeld raakt. Het resultaat staat centraal: meeste stemmen gelden. Ook wel 'de dictatuur van de meerderheid' genoemd.

Maar daar blijft het niet bij. Baudet en Cliteur richten referenda dusdanig in, namelijk bindend en met een minimum aan restricties, dat zelfs een minderheid de politieke koers kan dicteren. Aan de uitslag van bindende, in tegenstelling tot raadgevende referenda, moet iedereen zich houden - ook democratisch gekozen volksvertegenwoordigers. Zulke referenda zijn geen aanvulling op de parlementaire democratie, zoals Baudet en Cliteur hun voorstel noemen; ze overrulen deze.

Bovendien bepleiten Baudet en Cliteur zo min mogelijk restricties aan referenda - bijvoorbeeld in termen van te referenderen onderwerpen, maar ook in termen van toegangscriteria (bijvoorbeeld hoeveel handtekeningen op welke manier binnen hoeveel tijd verzameld) en geldigheidscriteria (bijvoorbeeld opkomstquota).

In een referendum kan een minderheid de uitkomst bepalen

Stel, er komt een bindend referendum over herinvoering van de doodstraf. Bij een opkomst van, zeg, 30 procent van de kiesgerechtigden, en een uitslag van 60 procent van de uitgebrachte stemmen voor en 40 procent tegen, dicteert dus een minderheid van 18 procent van de bevolking over leven en dood.

En dat heet dan Echte Democratie, want Het Volk heeft gesproken. Je moet maar durven.

Hans Harbers, docent filosofie aan de Universiteit Groningen

Volg en lees meer over:

Reacties (37)

U hebt javascript nodig om een reactie achter te laten.
Plaats een reactie Nog 600 tekens
  • Komeinie -
    @Hans Harbers predikt hier tirannie, uit welk een poppenkast is deze zogenaamde filosoof gevallen? Is dit een schnabbel om het hoofd boven water te houden?
  • Komeinie -
    @sunsmartje, waarom denk je dat het merendeel van de politici tegen een bindend referendum zijn? Er bestaat een kans om af te gaan rekenen met de (r)overheid, om te zeggen leve het referendum, weg met de EU en de euro en weer baas te worden over de eigen grenzen en daarmee de tsunami aan gelukszoekers te stuiten! Zolang we al actief EU lid zijn met die vreselijke euro is het hier een bende!
  • Olley -
    Referendum? Ik word nu al moe van alle handtekeningenacties die zullen volgen.
  • sunsmartje -
    Mijn stem laten horen met de verkiezingen heeft ook bijna nooit opgeleverd van wat ik verwachte , ze verkwanselen ieder standpunt alsof wij niet meetellen en voor spek en bonen gestemd hebben ,en daarna weer 4 jaar je mond houden , nou geef mij dan maar een bindend referendum dan weet ik zeker dat mijn stem er toe doet .
  • Scarface -
    Helaas zijn populisme en bindende referenda de enige manier om een falend politiek systeem met volksvertegenwoordigers, in hun rol als trouw stemvee van de partijleiding, weer in gareel te krijgen. Kritiek op het failliete EU-project en doseren cq verminderen van immigratie vanuit landen met een enorme kloof op zowat ieder gebied, wordt door de 'gutmenenschen' direct als dom, populistisch, provinciaals, racistisch, xenofoob afgedaan ongeacht de kwaliteit van de argumenten. En dat allemaal voor het eigen hachie van de mee-eters uit de belasting en subsidieruif.
  • Niwl -
    Onderschatting van de burger en angst van de elite komen hier weer prachtig tot uiting. Een direct referendum is dé oplossing. De burger is de baas. Het dat werkt prima. Brengt rust en welvaart. Make Holland great again.
  • Komeinie -
    @T Stolk - vrijdag 25 november 20:15 uur, deze stelling klopt als een bus! Ons parlement vertegenwoordigt ons nu nauwelijks meer, we kunnen daarom dan ook niet echt meer over "volksvertegenwoordigers" praten, uiteraard wordt deze dwaling veroorzaakt door het belang in de EU! De bevolking voelt zich daarmee over het algemeen nauwelijks verbonden, politici echter hebben niet zo'n hoge dunk van de bevolking en zien tot overmaat van ramp ook nog eens de partijbelangen binnen de EU, dan is de keuze toch snel gemaakt? Tel daarbij op tot welk een éénhapsworst de Nederlandse politiek verworden is!
  • WTJGM -
    Hoezo heb je daar bindende referenda voor nodig? De commotie en het afschaffen van Zwarte Piet (in de juiste zin des woords) en het proces jegens Wilders leren ons dat de tirannie van zelfs de kleinst mogelijke minderheid juist niet bij referenda tot stand komt. Anders zouden ze namelijk geen kans maken, zo simpel is het. Maar de pseudolinkse volksverlakkers hebben nu eenmaal een bloedhekel aan referenda, omdat die hun morele superioriteitsgevoel en hunkering naar macht ondermijnen. Tot dat (zelf)inzicht zullen figuren als Harbers nooit komen, vanwege een zelf verondersteld, religieus gelijk.
  • Bert Fakkeldij -
    De rekensom klopt. Dan zal de conclusie dus ook wel goed zijn. Niet dus. Zijn conclusie is: hiermee "dicteert dus een minderheid van 18% van de bevolking over leven en dood". Het kromme Nederlands zij hem vergeven, maar beweren dat hier een minderheid de meerderheid zijn wil oplegt slaat nergens op. Als de meerderheid niet wenst te stemmen kan men ook niet het percentage voor-,tegen- of blanco stemmers uit die groep weten. En Hans Arbers kan dat ook niet weten. En de minderheid in zijn voorbeeld zou pas tiranniek genoemd mogen worden als zij anderen verhinderd zou hebben te stemmen.
  • pahs -
    Burgers hebben weinig invloed op het beleid, zoveel is zeker. Eens in de vier jaar stemmen verandert daar niets aan, 90% van de politiek is onderdeel van dezelfde kaste en denkwereld. Als directe invloed van burgers een probleem zou zijn komt dit alleen omdat de politiek haar eerste taak al lang verkwanseld heeft. Overtuigen op inhoud.