Demonstranten op het Beursplein een dag voor de intocht van Sinterklaas in Amsterdam. Het comite Zwarte Piet Niet organiseerde de manifestatie om te protesteren tegen Zwarte Piet.
Demonstranten op het Beursplein een dag voor de intocht van Sinterklaas in Amsterdam. Het comite Zwarte Piet Niet organiseerde de manifestatie om te protesteren tegen Zwarte Piet. © ANP

'Zwarte Piet-discussie lijkt progressief, maar is een grijsgedraaide plaat'

Moet we een symbool uit duistere dagen wegpoetsen zodat we kunnen pretenderen dat alles hunky-dory is in ons aangeharkte polderlandje? 'Integendeel', vindt cultureel antropoloog Teun Voeten.

In de jaren negentig volgde ik rassenproblemen in New York op de voet. Ergens kwam ik een intrigerende uitspraak tegen: 'Being accused of racism is the Third Rail in political discourse. It is a charge impossible to shake off.' Vrij vertaald: 'Beschuldigd worden van racisme is de doodsteek in elke politieke discussie. Je kunt je niet verweren.'

Bij ons hebben we elk jaar weer de Zwarte Piet-discussie. En elk jaar vliegen de beschuldigingen van racisme in het rond. Onduidelijke, vage beschuldigingen. Het exacte racistische mechanisme wordt nooit uitgelegd. Bevestigt of versterkt de cultus van Zwarte Piet reeds aanwezige vooroordelen? En hoe precies? Worden er racistische zaadjes geplant in tere kinderzieltjes? Heldere oorzakelijke verbanden worden niet aangetoond, wel veel circumstantial evidence.

Het is net als de beschuldiging van hekserij. Niemand kan precies uitleggen hoe hekserij functioneert. Alleen weten de aanklagers zeker dat de beschuldigden heksen zijn. Heksen zelf kunnen per definitie hun onschuld niet bewijzen. En kunnen ze dat wel, welnu, dat is het ultieme bewijs van hun hekserij.

Mensen zijn racistisch geprogrammeerde wezens. Voor de evolutionair bioloog Richard Dawkins zijn we overlevingsmachines voor onze genen. Zorg dragen voor familie, dorp en stam, dat warme familiegevoel, het zijn onschuldige vormen van racisme. De volgende fase is buitenstaanders en vreemdelingen een beetje gek vinden. Het gedrag van Hollanders op een camping in Frankrijk die bij elkaar hokken en de Fransen een beetje raar vinden. Dwaas en bekrompen, maar nog steeds onschuldig. Uiteindelijk gaat dit gedrag over in de meest extreme vorm: de ideologie dat sommige mensenrassen inferieur zijn en zo ook behandeld moeten worden. Tussen de twee uitersten zit een grijs gebied met veel spraakverwarring en emotie.

Afrocentristisch discours
Het betoog over het racistische karakter van Zwarte Piet lijkt progressief en emancipatorisch maar is een grijsgedraaide plaat, en erger nog, een puur Afrocentristische discours. Bij voorkeur worden kolonialisme en slavernij ook nog in the mix gegooid. Een driekoppig monster, wit en westers. Laten we de Duivelse Drievuldigheid vanuit globaal historisch perspectief bekijken.

 
Bijna onbekend is dat van de 16de tot de 19de eeuw bijna één miljoen Europeanen door Noord-Afrikaanse slavenhandelaren, de zogenaamde Corsaire-piraten, werden buitgemaakt en verhandeld

1- Kolonialisme is zo oud als de mensheid. Elk volk dat de middelen en de noodzaak had om in den Verre grondstoffen en arbeidskrachten te halen, heeft dat ook gedaan. De hele wereldgeschiedenis is een parade van volkeren die elkaar beroofden en vermoorden, die  elkaars territorium, binnenvielen,  annexeerden en plunderden. Dat Afrikanen bezuiden de Sahara zich niet bezig hielden met overzeese strooptochten komt niet door een morele superioriteit van de locals vergeleken met het roofdiereninstinct van blanke Europeanen, maar heeft klimatologische en geografische oorzaken.

2-  Slavernij is geen westerse uitvinding. Zie David Van Reybroeck en Adam Hochschild over Congo. Voor de komst van de blanken werkten Arabische slavenhandelaren al samen met lokale heersers die de handelswaar leverden. Met de komst van de Europeanen werd dit systeem geperfectioneerd. De internationale slavenhandel bestond bij de gratie van een vruchtbare samenwerking van Arabieren, Afrikanen en westerlingen. Bijna onbekend is dat van de 16de tot de 19de eeuw bijna één miljoen Europeanen door Noord-Afrikaanse slavenhandelaren, de zogenaamde Corsaire-piraten, werden buitgemaakt en verhandeld.

3-  Racisme is ook een mondiale kwaal. De genocide in Rwanda was een bloedige orgie van rassenhaat. In de lente van 1994 werden er in drie maanden tijd een half miljoen mensen afgeslacht, efficiënter dan de nazi Holocaust. In 2008 ontvluchtten er tienduizenden Zimbabwanen het brute bewind van Mugabe (een leider die westerse kritiek als racisme afdoet) naar Zuid-Afrika. Daar werden ze door hun zwarte broeders ervan beschuldigd baantjes af te pakken en werden ze doodgemept of in de fik gestoken. De burgeroorlog in Ivoorkust deze eeuw idem dito. Ook in Afrika is er haat, afgunst en wantrouwen tegenover gastarbeiders, allochtonen en economische vluchtelingen.

Volgens het Afrocentristische discours is bovenstaande 'allemaal de schuld van het westerse imperialisme'. Maar dit is natuurlijk een cirkelredenering. Inderdaad, er zijn in het koloniale tijdperk enorme misdaden tegen de mensheid begaan. Maar elk volk heeft ooit wel eens intens geleden. Afrika is niet uniek.

Polyvalente Piet.
Terug naar Zwarte Piet. Dat Piet een veelzijdig typetje is, voor meerder interpretaties vatbaar, blijkt uit de levendige discussies. Hij heeft elementen van een schoorsteenveger, een hofnar, een personal asisstant, een acrobaat, een elf, de Germaanse Krampus, de Perzische Hadji Firouz. En ja, ook van een 19de-eeuwse kindslaaf, zoals kunsthistoricus Elmer Kolfin aantoonde. Maar het getuigt van tunnelvisie om alleen hiernaar te kijken. Moet we een symbool uit duistere dagen wegpoetsen zodat we kunnen pretenderen dat alles hunky-dory is ons aangeharkte polderlandje?

Integendeel, laten we Zwarte Piet juist behouden als aandenken dat fysieke slavernij - laat staan mentale- nog steeds springlevend is. Naast wapen- en drugshandel is het de meest winstgevende bedrijfstak in de wereldeconomie. Berooide Midden-Amerikaanse migranten voeren dwangarbeid uit voor Mexicaanse drugskartels. In de Golfstaten worden Thaise dienstmeisjes uitgebuit en mishandeld. In Nederland worden illegale Colombiaanse vrouwen tot prostitutie gedwongen. In bordelen op de Balkan worden meisjes 'gangraped into submission'. In Afrika worden kinderen gerekruteerd als kindsoldaat en verrichten ze slavenarbeid in de goud- en diamantmijnen. De lijst is lang.

Laat Nederland zijn quirky en silly custom met Zwarte Piet gewoon als kinderfeest behouden. En voor de volwassenen: laat Nederland als Gidsland 5 december uitroepen tot Internationale Dag voor de Afschaffing van Hedendaagse Slavernij.

Teun Voeten is oorlogsfotograaf en cultureel antropoloog. Hij schreef boeken over de ondergrondse daklozen in New York, de oorlog in Sierra Leone en het drugsgeweld in Mexico.