'Dames' veroveren de wereld en dus de krant

Ombudsvrouw Annieke Kranenberg

Met Clinton, May en Merkel rukken vrouwen in de krant op, maar wordt er ook gelijkwaardig over hen bericht?

Als een betrokken lezer weer eens turft hoe de aandacht voor de seksen in woord en beeld in de krant is verdeeld - en dat gebeurt regelmatig - stemt dit zelden tot vreugde. Vrouwen zijn volstrekt ondervertegenwoordigd, klinkt het mismoedig. Het goedbedoelde, maar tamelijk versleten verweer van de redactie luidt al jaren hetzelfde: we doen ons best, maar mannen bekleden nou eenmaal het gros van de posities die het nieuws domineren. Dat argument gaat in 2016 voor het mondiale nieuws niet langer op.

Hillary Clinton werd de Democratische presidentskandidaat in de VS, Theresa May trad aan als premier in het Verenigd Koninkrijk en natuurlijk waren daar al de Duitse bondskanselier Angela Merkel en IMF-directeur Christine Lagarde. Straks voegt zich mogelijk nog een vrouwelijke secretaris-generaal VN in de rij. In Engeland en Duitland is de term al gevallen en binnenkort zal 'femocratie ook hier ingeburgerd zijn', schreef columnist Bert Wagendorp al in juli. Maandag constateerde Rob Vreeken dat de dagen van 'verstokte staand plassers als Poetin en Erdogan' zijn geteld.

Wordt over vrouwelijke leiders ook gelijkwaardig bericht?

Als vrouwen het wereldtoneel veroveren, zullen ze ook steeds vaker de krantenkolommen beheersen. Met de kwantiteit gaat het vanuit de emancipatiegedachte de goede kant op, maar hoe zit het met de kwaliteit? Wordt over deze vrouwelijke leiders ook gelijkwaardig bericht?

Nee, stelde een lezer donderdag in de brievenrubriek, in de media gaat het alleen maar over Clintons uiterlijkheden. 'Ze zou geen uitstraling hebben, is kil, heeft een nare stem en als ze lacht, lachen haar ogen niet mee', schreef ze. 'Wordt dit soort kritiek ooit uitgestort over een man?'

Nu lijkt het in deze krant mee te vallen met exterieure beschrijvingen - afgezien van het meningencircuit. Clintons 'schelle stem' kwam zaterdag wel aan de orde, maar die was noodzakelijk voor de analyse waarom zoveel mensen 'gewoon een hekel' aan haar hebben. De verklaringen die de correspondent aandroeg, gingen overigens verder dan de stem alleen. 'Enig seksisme speelt bij de beoordeling van haar redenaarskwaliteiten ook een rol', signaleerde hij, 'als mannen schreeuwen tonen ze emotie, als vrouwen schreeuwen zijn ze hysterisch.'

Trump wordt ruim twee keer zo vaak vermeld in een kop dan Clinton: respectievelijk 94 en 41 keer

In de koppen is wel sprake van ongelijkwaardigheid afgezet tegen de Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump. Allereerst valt op dat Trump dit jaar (geteld tot 3 augustus) ruim twee keer zo vaak wordt vermeld in een kop dan Clinton: respectievelijk 94 en 41 keer. Uit journalistiek oogpunt niet zo vreemd, want Trump was nou eenmaal nieuwswaardiger. Hij werd onverwacht succesvol en is een omstreden kandidaat, terwijl er over de voormalige first lady - die het in 2008 al opnam tegen Obama en ditmaal de gedoodverfde kandidaat voor de Democraten heette - letterlijk minder nieuws te vertellen valt.

Inhoudelijk zit er ook iets scheef in de koppen. Daar waar Trump slechts een keer louter bij zijn voornaam wordt genoemd ('Elke slag die 'The Donald' slaat, is goud waard'), geldt dat voor Clinton elf keer ('Het wordt een 'messy fight' voor Hillary'). Sterker, ze heet vaker Hillary dan Clinton (zeven keer) in koppen. Behalve wanneer ze in relatie met andere achternamen wordt genoemd (vijftien keer). Trump wordt 58 keer Trump genoemd, en nog eens 21 keer in combinatie met een andere achternamen (beiden krijgen soms ook een voor- en achternaam).

Het woord 'dames' heeft de zweem van theekransjes of van lichte zeden

Met 'Hillary' wil de redactie voorkomen dat lezers aan haar man Bill Clinton denken, verklaart de plaatsvervangend hoofdredacteur. Dat klinkt aannemelijk, want de redactie heeft het nooit over alleen maar 'Angela' als Merkel wordt bedoeld. Er is geen patroon waarbij vrouwen stelselmatig bij hun voornaam (meisjesachtig) en mannen bij hun achternaam (professioneel) worden genoemd. Er is mijns inziens geen reden om over Clinton nog kinderachtig te doen. Momenteel is wel duidelijk om welke Clinton het nieuws draait en anders kan er altijd nog een voornaam worden toegevoegd. Natuurlijk kan 'Hillary' soms ook solo in een kop, maar in combinatie met een mannelijke achternaam is het op zijn minst mal: 'Hillary's aanvalplan op Trump ligt klaar', 'Hillary komt, Rutte gaat'.

De koppenmaker vloog eveneens de bocht uit toen May nog om het Britse premierschap streed met Andrea Leadsom. Op 11 juli kopte de krant: 'Rivaliteit tussen de overgebleven Tory dames krijgt venijnige trekjes'. Een lezer reageerde gestoken: 'Ik vind hem seksistisch en kleinerend. Het gaat om de verkiezing van de leider van de grootste economie van Europa, en ja... de kandidaten zijn twee vrouwen.' Was de woordkeuze hetzelfde geweest bij 'Tory heren'? Vermoedelijk had de kop dan ongeveer zo geluid: 'Strijd overgebleven Tory's verhardt.'

Het woord 'dames' heeft de zweem van theekransjes of van lichte zeden. In die context duikt het woord af en toe op in de nieuwskrant. Doorgaans niet in relatie tot wereldleiders. Toch kwam 'dames' wederom drie keer voorbij in een reportage over de eerste ontmoeting tussen Merkel en May. Kritiek was er vooral op de uiterlijke beschrijvingen: 'Theresa May liep op de luipaardhakjes die ze ook droeg op haar eerste dag in de Downingstreet nummer 10, Merkel op instappers met sleehakken die vooral tot doel leken te hebben haar in lengte dichter bij May te brengen.' Die laatste interpretatie roept sowieso vragen op (draagt ze anders geen hakken?).

Dat de correspondent zich bewust is van eventuele kritiek blijkt uit de volgende zin: 'Ja, de wereld keek naar de kleren en de schoenen, getuige de berichtgeving sociale media. Dat is seksistisch, maar ook de realiteit.' Een inkoppertje voor critici op diezelfde sociale media. 'En daarom doet @volkskrant het ook maar', twitterde een politicus. De correspondent wilde juist benadrukken dat de opmars van vrouwen in politieke leidersrollen gepaard gaat met twee schijnbaar onvermijdelijke fenomenen: discussies over hun kleding én de kritiek dat die discussies seksistisch zijn.

Onbedoeld seksisme schuilt in een klein hoekje. In het ene verhaal kan een uiterlijke beschrijving veelzeggend of een mooi detail zijn, terwijl deze in een ander verband irriteert of seksisme suggereert. Bij twijfel kan de omdraaitruc helpen: zou ik in dit geval ook zo over een man/vrouw schrijven? Verder is het een kwestie van tijd. Hoe meer luipaardhakjes de macht grijpen, des te saaier de beschrijving wordt.