Zwijgende moslim, verhef je stem

De oorzaak van geweld tegen vrouwen is machtsmisbruik door mannen, niet de islam, houdt de Zuid-Afrikaanse imam Farid Esack Nederland voor..

De islam is als een Indonesisch restaurant, waar de ene klant komt vragen om een hamburger en de volgende om een pizza. De Zuid-Afrikaanse moslimtheoloog Farid Esack mag die vergelijking graag maken. De koks en het bedienend personeel halen allerlei toeren uit om aan de steeds maar wisselende verzoeken van de klanten te voldoen, maar de resultaten smaken naar niets. Hou daarmee op, is Esacks boodschap, zeg:

'Dit is een Indonésisch restaurant, hier serveren we Indonésische gerechten.'

De grote zwijgende meerderheid van de moslims wringt zich sinds de terreuraanslagen van 11 september 2001 tegen de Verenigde Staten in de vreemdste bochten om te ontsnappen aan de vijandigheid van de burgers in het Westen. Met weinig succes, meent Esack. Het zou beter zijn als de moslims assertief van zich zouden laten horen: 'zijn jullie nu helemaal gek om ons op een hoop te gooien met terroristen!'

De moslims moeten uit het defensief komen. 'Wij moeten de hypocrisie aan de kaak durven stellen van de Verenigde Staten en hun vrienden, die democratie en mensenrechten willen brengen in Irak maar tegelijkertijd onderdrukkende regimes in Saudi-Arabië, Pakistan en Oezbekistan de hand boven het hoofd houden omdat het hun bondgenoten zijn. Hoe kun je zo vertrouwen wekken?'

Farid Esack doceert momenteel tijdelijk in de VS, aan de katholieke Xavier University in Cincinnati. Hij heeft het in die stad niet naar zijn zin. De sfeer is in de VS weliswaar minder openlijk anti-moslim dan in Europa, maar onderhuids des te sterker, is Esacks ervaring. 'Er wordt nog steeds officieel veel gewag gemaakt van respect voor religies en een verbod op hoofddoekjes is absoluut niet aan de orde. Toch durven veel moslimmeisjes die niet te dragen uit angst voor intimidatie op straat of op school.' Op Amerikaanse vliegvelden wordt Esack altijd apart genomen en moet hij uren wachten bij de luchthavenpolitie. Als hij in de bus de koran zit te lezen, blijft de plaats naast hem leeg.

'President Bush beseft dat hij de moslims te vriend moet houden als hij de oorlog tegen het terrorisme wil winnen. Dat is het verschil met de Europese leiders, die menen dat ze de moslims daarvoor niet nodig hebben. In Europa lijkt het devies: hoe raken we de moslims zo snel mogelijk weer kwijt.'

Nederland is tot Esacks verbazing het toonbeeld van het onbegrip en de wederzijdse argwaan tussen niet-moslims en moslims in de wereld geworden. Hij komt vaak in Nederland. Voor de Nederlandse Moslimomroep (NMO) maakte hij een serie van 22 programma's met ethische bespiegelingen, soms in de vorm van een onderricht aan Nederlandse moslimjongeren, soms in discussies, bijvoorbeeld met Ayaan Hirsi Ali.

Kort na de moord op Theo van Gogh was een uitzending met hem te zien waarin hij een groep jongeren uitlegde dat de koran 'niet spreekt' maar 'een verzameling papier is tussen twee kaften', zoals een moslimgeleerde eeuwen terug al heeft gezegd. Opvallende woorden kort na een misdaad door een geloofsgenoot die beweert te luisteren naar de koran.

Esack: 'Mijn visie is dat de tekst nooit God kan zijn, het is de weerslag van de wil van God in een bepaald tijdperk. Dat is geen ketterse visie. Moslims begrijpen dat steeds vaker. De doden bij de tsunami konden niet volgens de voorschriften worden begraven, als het niet kan, is anders ook geoorloofd. Tegen fundamentalisten zeg ik altijd: ja, we moeten naar de tekst teruggaan, maar besef dat het alleen kan via interpretatie. Kan ik de tekst lezen door de ogen van een zwangere vrouw? Nee.

'Als je vasthoudt aan de tekst, moet je de moed kunnen opbrengen om te zeggen: deze elementen zijn niet van toepassing in onze tijd. Bepaalde teksten komen tot leven in bepaalde tijden, onder bepaalde omstandigheden. Elke generatie van moslims ergens in de wereld heeft zich aangepast, anders zou de islam niet hebben voortbestaan.'

Esack verwoordt in zijn boeken een vorm van bevrijdingstheologie, het tegenovergestelde van de fundamentalistische dogma's. Hij vindt het werkelijk

verbijsterend dat de 'Zijn jullie nu autochtone Nederlanders opeens lijken helemaal gek te denken dat de moslims in wezen om ons op fundamentalisten zijn. De grote meerderheid een hoop te van de moslims in Nederland die gooien met hij treft zijn met terroristen' stomheid geslagen en weten zich geen raad met het beeld dat van hen bestaat. Ze durven zich nauwelijks te verweren, vindt Esack, uit angst als anti-Nederlands over te komen. Laat hij het als betrokken buitenstaander dan maar doen.

'Nederlanders moeten inzien dat de meeste moslims hier niet uit zijn op confrontatie. Die zijn doodsbenauwd door de negatieve beelden waarmee zij nu worden gekarakteriseerd, zeker sinds de moord op Theo van Gogh door Mohammed B. Ze zijn diep gekwetst omdat zij net zo worden bekeken als die moordenaars. Het is als met een wit doek met zwarte vlekken en je vraagt iemand: wat zie je. De zwarte vlekken.'

Hirsi Ali heeft veel bijgedragen aan dat klimaat, vindt Esack. 'Ze is intelligent, moedig en gepassioneerd, maar ze kan ook zot en arrogant zijn. Ofwel ze weet niet precies wat haar agenda is of ze is daar onoprecht over. Ze zegt dat ze de moslimgemeenschap wil veranderen, maar hoe kun je vertrouwen wekken als je je buiten die groep stelt, hoe kun je een gemeenschap verbeteren door erop te spugen? Mensen hebben een hekel aan vrienden die weggaan en dan terugkomen om stenen te werpen. Kan ik werkelijk als een moslim veel uitrichten om de positie van vrouwen in de katholieke kerk te verbeteren?'

Het is geen wonder dat Hirsi Ali vooral gehoor vindt bij de autochtone Nederlanders, meent Esack. De islam wordt nu als het grote probleem gezien, als een godsdienst die inherent tegen verandering of aanpassing is en dus niet te verzoenen valt met de vrije westerse cultuur. De koran volgt op het oude en het nieuwe testament en zet zich af tegen de joden en de christenen, die hun teksten niet goed interpreteren en naleven. Esack: 'Er staat ergens: neem geen joden en christenen tot je vrienden. Dat past in die historische context. Maar niet-moslims gaan er simpelweg van uit dat alle moslims die tekst letterlijk nemen. Net als de passage die plegers van zelfmoordaanslagen vaak aanhalen, dat voor hen maagden in het paradijs wachten: waarom zijn er dan nog maar twintig jaar zelfmoordaanslagen?'

Moslims moeten de westerlingen voorhouden dat de nadruk op religie als bron van de spanningen en het geweld in de wereld verkeerd is, meent Esack. 'Het haalt de gehele historische context weg. Van geweld, om te beginnen. Geweld is al heel lang deel van onze moslimtraditie, net als die van het Westen. Onze teksten wemelen van passages vol geweld, net als die van het jodendom en het christendom. Maar voor het heden is het belangrijker te beseffen dat onze samenleving nog steeds doortrokken is van geweld. Van oorlogen in de wereld tot geweld in onze huizen en mishandeling van dieren. Onze wereld is een zeer gewelddadig oord.

'Religie is slechts een van de krachten. Worden vrouwen in een hindudorp zoveel anders behandeld dan in het naburige moslimdorp in India? Worden moslimvrouwen onderdrukt omdat dat in de koran staat? Nee, de koran zegt dat alle moslims goed moeten worden behandeld. Vrouwenbesnijdenis is een verminking die alleen in het noordoosten van Afrika traditie is en dat heeft met de islam niets te maken. Religie draagt zeker bij tot de onderdrukking van vrouwen, maar die vaststelling is iets anders dan godsdienst de oorzaak te noemen. Die oorzaak is de macht van mannen en hun misbruik ervan.'

De meeste 'godsdienstproblemen', vindt Esack, zijn eigenlijk sociaal. Het Westen, en Nederland in het bijzonder, moet daarbij de eigen geschiedenis onder ogen durven zien.

'Deze blanke samenleving heeft altijd moeite gehad met minderheden. Tot voor kort waren de zwarte immigranten uit Suriname, de Antillen en Afrika het grote probleem. Daarvoor waren het de joden. En nu hebben jullie moeilijkheden met jullie moslims.

'Jullie moeten niet alleen leren voorbij de stereotypen - de moslim als tasjesdief of drugsdealer - te kijken maar ook te reflecteren op het eigen verleden. Het was een lange tocht om in het reine te komen met jullie koloniale verleden, de onderwerping van de wereld van Zuid-Afrika tot Indonesië.' De huidige spanningen in de wereld hebben hun wortels in die tijd, het is meer een kwestie van macht dan van religie, meent hij. .

Sociale achterstelling, criminaliteit en het feit dat de Marokkaanse en Turkse moslims hier als onopgeleide gastarbeiders zijn gekomen, vindt hij eveneens verschijnselen die weinig met islam te maken hebben. Nederland heeft zelf de sociale problemen vergroot door een vorm van apartheid te tolereren, in woonwijken - 'de welgestelde Nederlanders trekken zich terug in rijke buurten en klagen dan over het uitblijven van integratie' - en door zwarte en zelfs specifieke moslimscholen toe te staan. 'Daar ben ik erg tegen. In Zuid-Afrika weten we wat dat is en godsdienstonderwijs houden wij buiten de reguliere scholen. Dat is een taak voor de geestelijken van de diverse religies, na schooltijd en in het weekeinde.'

Is er een uitweg uit de impasse? Om te beginnen, zegt Esack, moeten de Nederlanders de moslims in hun land weer zien in hun grote diversiteit van Turken, Marokkanen, Pakistani, Afrikanen en nog veel meer landen en streken. 'De moslimgemeenschap is net zo divers als de christelijke, meer nog denk ik. Bovendien zijn de interne spanningen heel groot, over culturele verschillen, theologische disputen en de verhouding tussen mannen en vrouwen. Het Nederlandse volk is samengeklonterd in eeuwen immigratie uit alle delen van Europa. Bij de moslimgemeenschap begint dat pas. De generatieproblemen zijn enorm heb ik gemerkt. Iedereen worstelt met zijn of haar nederlandsheid.'

Nederlanders moeten begrijpen dat sommige elementen van hun cultuur voor moslims niet te aanvaarden zijn, vindt Esack. 'De obsessie met het ik in een heel benepen zin, de verafgoding van het individu, staat haaks op onze waarden. Het gebrek aan respect voor ouderen, het bestaan van bejaardenhuizen, stuit ons tegen de borst. De verheerlijking van het consumeren kunnen wij niet als doel in het leven zien.'

Maar dat zijn geen kwesties die tot conflict hoeven te leiden in een vrije samenleving. De moslims in Europa moeten van hun kant relaxter omgaan met de islam. 'Het is absurd om hier oude mannen in djellaba's of Pakistaanse broeken te zien rondlopen. Hoofddoekjes zijn niet essentieel. Nogal wat imams in Nederland schijnen een letterlijke lezing van de koran te prediken. Daar kan een overheid echter niets aan doen, zoals de Nederlandse regering denkt. Dat valt binnen het terrein van de godsdienst, het is aan de moslims daar iets aan te veranderen.'

Als Zuid-Afrikaan kijkt hij soms hoofdschuddend naar het gebrek aan zelfvertrouwen van progressieve moslims in Nederland, die weerwerk zouden moeten leveren tegen conservatieve of fundamentalistische imams. Hij begrijpt het wel: 'Wij hebben in Zuid-Afrika een traditie van 360 jaar, de Nederlandse islam is er nog maar net.' Maar toch.

'Voor een progressieve islam moeten jonge moslims zich beter organiseren, alternatieve fora in het leven roepen, zoals enkele vooruitstrevende imams al doen, bruggen slaan tussen de diverse moslimgemeenschappen.'

En dan, vindt Esack, veel meer van zich af bijten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden