Beschouwing

Zwijgende antihelden in een wereld vol herrie

Minstens drie geweldige Amerikaanse films op het IFFR gaan niet mee in de mallemolen van het nieuws en het publieke debat. Ze volgen doodgewone Amerikanen. Zou dat het zijn wat American Honey, Moonlight en Paterson zo goed maakt?

Quo vadis, Star? Still uit American Honey.

'Star, waar ga je naartoe?' Ze staan in de stoffige vlakten van de olievelden in het Amerikaanse Midden-Westen. Een busje stopt bij wachtende arbeiders. Een groep jongens en meiden stapt uit. De meisjes beginnen te dansen. 'Zijn jullie prostituees?', vragen de mannen. Nee, de jongeren zijn gekomen om tijdschriftenabonnementen te verkopen. Wanneer een pickup-truck wegrijdt, rent een van de tienermeisjes erachteraan. Ze springt in de laadbak en gaat zitten tussen een paar oliemannen, ruig volk met baarden, spiegelende zonnebrillen en bandana's om het hoofd geknoopt.

'Star, waar ga je naartoe?', roepen de andere jongeren.

Star weet het niet. Star ziet wel. Die avond eindigt ze voor in de truck van een van de arbeiders. 500 dollar had hij geboden voor een avond met haar. 1.000 had ze gevraagd en gekregen. In de rode vuurgloed van het gas dat afgefakkeld wordt bij een boorput, geeft ze een handjob. Er is onhandigheid, er is gêne, maar ook een tikkeltje tederheid tussen twee mensen die volkomen vreemd zijn voor elkaar maar gemeen hebben dat ze niets cadeau krijgen en moeten zien te overleven. 'Fijne auto', zegt ze tegen de man.

De film American Honey vertelt het verhaal van Star en de andere, voornamelijk blanke jongeren die in een busje door de VS trekken als tijdschriftcolporteurs. We komen weinig van ze te weten, maar waarschijnlijk zijn ze laagopgeleid en hebben ze geen ouders met geld voor goede, dus dure, scholen. Al jong zitten ze vast onder een ondoordringbaar betonnen plafond en wacht hun een armetierige toekomst van luizebaantjes. Ze kunnen bijna niet anders dan hun geld bij elkaar scharrelen en leven bij de dag, omdat vooruitkijken zo weinig zin heeft.

'Star, waar ga je naartoe?' Goeie vraag.

Geen pamflet

Op het International Film Festival Rotterdam (IFFR) is American Honey een van de Amerika-films. Twee andere zijn Moonlight en Paterson. De eerste gaat over een zwarte jongen die in de spijkerharde wereld van zijn achterstandsbuurt in Miami worstelt met een crackverslaafde moeder en een ontluikende homoliefde. In de tweede wordt de hoofdrol gespeeld door een buschauffeur met pukkelig en stoppelig gezicht, die elke werkdag zonder wekker om kwart over 6 wakker wordt, naar zijn werk gaat, zijn dienst draait, thuiskomt, de hond uitlaat, een biertje pakt in de plaatselijke bar en gelukkig is. Dag in, dag uit, domweg gelukkig in New Jersey.

De films zijn een verademing in de zin dat ze niet meedraaien in de mallemolen van het dagelijkse nieuws en het publieke debat. Ze zijn niet bedoeld als expliciet commentaar op de Amerikaanse samenleving, Obama of Trump. Zelfs Moonlight, dat soms een schrijnend beeld geeft van hoe zwaar het leven kan zijn in de zwarte gemeenschap, is geen aanklacht, geen pamflet. Er komt geen blanke in voor. Buschauffeur Paterson heeft geen smartphone. Waarom zou ik er een nemen? De wereld heeft altijd heel goed zonder gekund, zegt-ie laconiek.

De films laten zien hoe in de kleine levens van hun hoofdpersonen de Grote Woorden van politiek en media er niet toe doen. Die mensen bestaan, ook al zijn we dat vergeten door onze drang overal iets van te vinden, alles te benoemen en dat rond te tetteren.

De jongeren in de roadmovie American Honey zingen mee met harde muziek, drinken en gebruiken drugs wanneer ze in het busje op weg zijn van het ene naar het andere goedkope motel. Maar gesprekken voeren ze nauwelijks. Ze leven in het moment.

Stilte in een tijd vol herrie

Chiron, de jonge hoofdpersoon uit Moonlight, heeft als kind het hoofd vrijwel voortdurend naar beneden hangen. Alles moet uit hem worden getrokken. Hij is een zwijger.

Buschauffeur Patersons hoofd zit vol met woorden en beelden, maar hij spreekt ze niet uit. Zittend achter het grote stuur tijdens de rustpauzes vertrouwt hij ze in de vorm van gedichten alleen toe aan het papier van zijn notitieboekje. Van publiceren wil hij niets weten, ondanks aansporingen van zijn vrouw.

Stilte in een tijd vol herrie. Toch schemert er in de drie films veel van het huidige Amerika door. Chirons moeder is verslaafd, een vader is nergens te bekennen, hij wordt gepest, ze maken hem uit voor flikker, nergens weet hij zich beschut, hij wordt achternagezeten op straat, bespot midden in de klas, door zijn moeder 's avonds het huis uitgejaagd als ze een man ontvangt. Paterson loopt op weg naar de garage door een decor van fabrieksruïnes en luistert hoe passagiers het hebben over iemand die is doodgeschoten in het café. Star uit Muskogee, Oklahoma, woont in een trailer, een stacaravan, ze wordt betast door een man die ze daddy noemt, maar van wie we niet weten of hij haar vader is, ze heeft geen baan, stopt met het oppassen op kinderen van een ander en neemt de benen.

Moonlight.

Het is een Amerika waarin sommige bevolkingsgroepen al bij geboorte gedoemd zijn tot een ploeterend bestaan, waar sociale stijging moeilijk is geworden, waar aan de onderkant zwart en blank het moeilijk hebben en waar wapengeweld overal kan toeslaan. Een Amerika bovendien waar industrieel verval het aangezicht van buurten aanvreet. Iedereen die de beelden aanschouwt, kan er het zijne van denken, maar de films maken het niet politiek. Integendeel, ze zitten vol poëzie.

Jim Jarmusch, regisseur van Paterson, zegt een ode te hebben willen brengen aan de poëzie van het alledaagse en geregelde leven. Hij wil 'tegengif' bieden aan de donkere, zwaar-dramatische en sterk op actie gerichte films. De buschauffeur geniet van een luciferdoosje waarop de drie woorden 'Ohio Blue Tip' staan afgebeeld in de vorm van een megafoon. 'Mooiste lucifers ter wereld', zegt-ie en schrijft er een gedicht over.

Moonlight.

In Moonlight spelen de maan, de zee en de wind een hoofdrol. Als introverte en onzekere jongen beleeft Chiron zijn gelukkigste momenten aan het strand in Miami. Drugsdealer Juan, die zich over hem ontfermt als surrogaatvader, leert hem daar letterlijk en figuurlijk het hoofd boven water te houden. Hij heeft er als puber zijn eerste seksuele ervaring met schoolvriendje Kevin. Zij verliezen elkaar uit het oog, maar als mannen vinden ze elkaar terug en gaan ze weer naar het strand, waar ze gestreeld worden door de koele zeewind en beschenen door het toverachtige schijnsel van de maan. Het is zoals Juan ooit tegen Chiron had gezegd: in het maanlicht worden zwarte jongens blauw. Magisch blauw.

Zelfs in de rauwe, rafelige werkelijkheid van de zwarte achterstandsbuurt is er verstilde schoonheid en liefde.

Zelfs in het leven van de gewoonste buschauffeur is er de verbeelding.

Zelfs in de groep opgefokte jongeren in American Honey kan Star het dromen niet laten. Als ze meelift met een oudere trucker, even weg van de anderen, is er voor het eerst in de film iets wat lijkt op normaal menselijk contact. In de cabine klinkt Bruce Springsteen:

Dream baby dream

We gotta keep the light burning

We gotta keep the fire burning.

'The Boss', zegt de trucker liefdevol, 'Ik hou van the boss. Ik hou ook van schepen, maar ben nog nooit bij de oceaan geweest. Dat is mijn droom. Wat is de jouwe?'

'Ik wil mijn eigen trailer', zegt Star.

Stroomuitval

De Amerikanen versloegen de nazi's, de Japanners en de Sovjet-Russen, maar de stroomkabels bevinden zich nog allemaal boven de grond. Een beetje wind, sneeuw of ijzel of er zitten weer talloze huishoudens dagenlang in de kou en het donker. Als chauffeur Paterson in de gelijknamige film zijn bus door de straten van zijn stad in New Jersey stuurt, zie je de kabels overal. Ze hangen door, de palen staan scheef. Met een half oog is het lijnenspel heel mooi, maar het is een rotzooitje, zeker in combinatie met de scheuren en gaten in de wegen en trottoirs.

Waar is Donald Trump als je hem nodig hebt? Pak het aan, stop de stroomkabels onder de grond. Maak een eind aan het ritueel dat de televisiejournaals bij elke storm of sneeuwstorm steevast melden hoeveel tienduizenden, honderdduizenden Amerikanen er nu weer voor kortere of langere tijd verstoken zijn van elektriciteit. Doe wat, voordat Chinese goksyndicaten de rest van de wereld er voor elke storm op laten gokken.

Dromeneiland

Veel is het niet wat de twee verlangen, de trucker en het tienermeisje, maar voor hen is het alles. Het is het dromeneiland waarop ze zich even kunnen terugtrekken en zich goed kunnen voelen. Voor buschauffeur Paterson is dat zijn notitieboekje. Voor Chiron is dat niet alleen het strand maar ook het moment dat Teresa, de vriendin van surrogaatvader Juan, hem leert zijn bed op te maken. De jongen ontdekt in Juans veilige woning de wereld van de schone, gestreken lakens - het kleine detail dat verandert in groot geluk als het wordt afgezet tegen Chirons eigen wereld, waarin zijn uithuizige moeder steeds verder verloedert en de school voor hem een leeuwenkuil wordt, waarin hij zich amper meer durft te bewegen. Zachte lakens als safe haven, zachte lakens als poëzie.

Altijd is er ergens de belofte van het mooie en het goede. Je moet er alleen zien te komen. Chiron wordt afgetuigd op het schoolplein. Hij steekt ter verzachting van de pijn zijn in elkaar gebeukte hoofd in een wasbak vol ijsblokjes, gaat naar het klaslokaal en slaat een stoel kapot op het hoofd van zijn grootste kwelgeest. Het is de ommekeer. Hij staalt zijn spieren, klikt gouden grills op zijn voortanden en wordt drugsdealer. Ik heb mezelf gehard, zegt hij. Maar hoe hij zijn lijf ook oppompt, zijn ogen blijven zacht. Als zijn moeder in de ontwenningskliniek snikt en alles denkt te hebben verkloot, droogt hij met zijn grote duim teder een traan op haar wang. De hereniging met jeugdliefde Kevin volgt en dan doet hij wat Juan hem heeft geleerd. Hij wordt eindelijk wie hij altijd wilde zijn: zichzelf.

Daar heeft de buschauffeur in New Jersey nooit een probleem mee gehad, toch wordt ook hij op de proef gesteld. Paterson is hard op weg de eerste film zonder drama te worden als tegen het eind het noodlot toeslaat. Op zaterdagavond. Terwijl de chauffeur en zijn vrouw naar de film zijn, verscheurt hun Engelse bulldog Marvin het notitieboekje met gedichten. Gruwelijk. Alle gedachten en beelden uit Patersons stille, parallelle leven zijn vernietigd. Hij is aangeslagen, maar verwerkt het ingetogen. Als de hond hem schuldbewust aankijkt, zegt hij: 'Ik mag jou niet, Marvin.' Ten slotte vermant hij zich: 'Het waren maar woorden, op water geschreven.' Bij een toevallige ontmoeting met een Japanner krijgt hij een nieuw notitieboekje toegestopt. En dan is het maandag. De week begint weer van voren af aan, net als het leven en dichten, in een ijzeren regelmaat.

Star houdt moeite om haar bestemming te vinden. Misschien wordt zij een van die mensen die in de woorden van schrijver Jay McInerney 'altijd onderweg zijn maar zelden aankomen'. Misschien ook niet. Aan het eind van American Honey legt de groep jongeren een vreugdevuur aan en dansen ze. Star duikt onder in het water van een poel en stijgt eruit op, omringd door stipjes licht. Zijn het vuurvliegjes? Is Star een vuurvlieg?

De Verenigde Staten zijn een immens land vol gewone Amerikanen die levens leiden als Chiron, Star en Paterson. Ver weg van het geraas en gebral proberen ze er het beste van te maken op hun zoektocht naar een vleugje poëzie in hun bestaan. De vraag is wat er met hen gebeurt onder de nieuwe president Trump.

Amerika, waar ga je naartoe?

American Honey (Andrea Arnold, ENG/USA, 163 min.); Moonlight (Barry Jenkins, USA, 111 min.); Paterson (Jim Jarmusch, USA, 118 min.)

Paterson.

Zwarte rebellen

Speciale aandacht voor zwarte makers en zwarte cultuur op het IFFR. Moonlight van Barry Jenkins is op het IFFR onderdeel van het Black Rebels-programma, dat bestaat uit films van (voornamelijk) zwarte makers.

Een prominente gast is Ernest Dickerson (65), in de jaren tachtig vaste cameraman van Spike Lee, en zo onder meer medeverantwoordelijk voor Do the Right Thing (1989), in de moderne filmgeschiedenis een van de invloedrijkste films over het leven in een multi-etnische wijk van New York. De 65-jarige Dickerson werd later tevens regisseur van speelfilms en (afleveringen van) populaire kwaliteitsseries zoals The Wire en The Walking Dead. Met Double Play verfilmde hij de roman Dubbelspel van de Curaçaose schrijver Frank Martinus Arion. Die speelfilm, deels gefilmd op de Antillen, gaat in Rotterdam in wereldpremière. Black Rebels bestaat ook uit kunstinstallaties en diverse debatten waarin de invloed van zwarte cultuur wordt besproken.

Bor Beekman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden