Zwierende contouren en ferme lijn

Heel soms overvalt het gevoel je in een museum. Dat de kunst die er hangt een cadeautje éxtra is waar niemand op had gerekend....

Zo'n sensatie vormt de tentoonstelling met bijna tweehonderd schilderijen, tekeningen, gouaches, brieven en foto's uit de collectie van de Russische literatuurwetenschapper Nikolaj Chardzjiëv (1903-1996). Chardzjiëv bracht tijdens zijn leven in de voormalige Sovjet-Unie, onder de allermoeilijkste omstandigheden, een collectie van zeldzame waarde bij elkaar. Chardzjiëvs vrienden in de jaren twintig en dertig vormden de roemruchte Russische avantgardisten: Malevitsj, Larionov, Majakovski, Mandelstam, Gontsjarova en Rosanova. Met hen correspondeerde hij, ging hij uit eten en wandelen. Van hen verzamelde en koesterde hij werk.

Dat werk was in de jaren van Stalinistische terreur een gevaarlijk bezit. Chardzjiëv verborg zijn collectie dan ook angstvallig. Haast niemand kreeg inzage in wat hij en zijn vrouw in hun Moskouse appartement bewaarden. Dat wantrouwen en die angst verdwenen niet, toen het echtpaar in 1993 naar Nederland emigreerde en de collectie het land liet uitsmokkelen.

Het Stedelijk Museum in Amsterdam, dat sinds vorig jaar het grootste deel van de collectie-Chardzjiëv in bewaring heeft en binnenkort officieel in bruikleen krijgt van de Stichting Khardjiev-Tschaga, toont nu voor het eerst een omvangrijk overzicht van de collectie. Op de twee verdiepingen van de Sandbergvleugel zijn een tiental witte kabinetten gebouwd, die het licht van buiten ten behoeve van de kwetsbare werken op papier filteren. Binnen in de kabinetten is het licht gedempt door transparent doek aan de plafonds.

De kabinetten verleiden tot een parcours, waarbij de rijkdom van Chardzjiëvs collectie allengs duidelijk wordt. Van Larionov en Malevitsj is een vrijwel compleet overzicht te zien van hun schilderkunstige ontwikkeling: via het neo-impressionisme en het symbolisme, geïnspireerd door onder anderen Chagall, naar het kubo-futurisme, het suprematisme en uiteindelijk weer terugkerend naar het realisme. Dit aan de hand van uitgewerkte olieverfschilderijen, maar ook van piepkleine gelegenheidschetsjes, in vliegende vaart getekend.

Neem de beroemdste vertegenwoordiger van de Russische avantgarde, Kazimir Malevitsj. Van hem bezat Chardzjiëv bij zijn dood acht schilderijen - vier daarvan zijn helaas verkocht door Chardzjiëvs executeur-testamentair. Er is nu bijvoorbeeld nog een schitterend suprematistisch schilderij op hout: het Witte Vierkant op Kruis.

Dit Witte Vierkant, gemaakt omstreeks 1920 in Vitebsk en - een unicum bij Malevitsj - nog nooit gerestaureerd, is geen abstract werk pur sang. Het kruis op de achtergrond doet denken aan een Russisch-orthodox kruis. De streekjes waarmee Malevitsj de witte olieverf op het paneel heeft aangebracht, wekken de suggestie van golven, van arabesken.

Dergelijke arabesken zie je terug in een veel vroeger werk van de kunstenaar, verderop op de tentoonstelling. Op de Twee badende vrouwen op papier, een neo-impressionistisch werk uit 1909, golft het net zo welig en overvloedig, maar wel anders. Niet de penseelstreken op zichzelf maar de contourlijnen zwieren hier. Ze omvatten borsten en billen, hoofdhaar en spierbundels. Met een enkele krachtige lijn, verrijkt met een diepe zwoele kleur, weet Malevitsj een scala aan details te suggereren.

Groot genoegen op deze tentoonstelling bieden ook de grapjes op papier, de soms schots-en-scheve studies die later uitmondden in 'serieuze' schilderijen, de frivole uitstapjes naar alledag. Er wordt naar de kapper gegaan, breugheliaans gefeest en gescholden op de 'draak' van de kunstkritiek. Boerljoek stort zich op pasteien en broodvlechten. Larionov bewondert bijna een kabinet vol alleen maar Venussen: hij beeldt ze naïef af en blozend roze als een pasgeboren baby, maar ook 'rayonnistisch', met dikke zwarte diagonalen die als bliksemschichten uit het lijf steken.

En dan de foto's. Al liggen ze nu koel en afstandelijk in vitrines gerangschikt, toch slagen de kiekjes van Chardzjiëv en zijn companen erin om een intiem en ontroerend beeld te schetsen van een wereld die ver achter ons ligt maar nog niet is verdwenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden