Zwetende protestant kon gewoon beter lezen

Werken protestanten harder dan katholieken? Welnee, beweren twee Duitse economen. Ze hebben alleen beter leren lezen.

De theorie is zó bekend, dat hij doorklinkt tot in de romans en de stereotypen. Aan de ene kant heb je de protestant: de zwoegende, sobere calvinist die boete doet voor de zondeval door hondshard te werken, 'in het zweet uws aanschijns', zoals God Adam en Eva opdroeg. En aan de andere kant is er de katholiek. De bon vivant, met zijn veel relaxtere God, die in ruil voor een paar weesgegroetjes best wat zondig geluier wil vergeven.


Het is een splitsing der mentaliteiten die de geschiedenis heeft bepaald, stelde de nestor van de sociologie Max Weber in 1904. Weber zag een verband tussen de hardwerkende, zuinige protestant en het ontstaan van het kapitalisme, waarvoor je immers niet alleen hard moet werken, maar ook zuinig moet zijn, om te kunnen investeren.


Ziedaar het 'protestantse arbeidsethos', zoals Weber het noemde. Vandaar dat protestantse Duitsers 6,9 procent meer verdienen dan katholieken; vandaar dat het inkomen in protestantse Amerikaanse staten 9,1 procent hoger ligt dan in katholieke; vandaar dat kolonies waar protestanten op zending gingen gemiddeld welvarender zijn dan de katholieke. Allemaal door het subtiele verschil in werkdrift tussen de nijvere protestant en de laatmaarwaaiende katholiek.


Maar Sascha Becker, econoom en verbonden aan het onderzoekscentrum CAGE van de universiteit van Warwick, ziet dat anders. 'We zien het arbeidsethos gewoon niet terug in de cijfers', meldt Becker vanuit Engeland. 'We zien wel een verschil in economische ontwikkeling tussen protestantse en katholieke gebieden. Het heeft alleen niets te maken met hoe mensen zich gedragen'.


Weber had ongelijk: dat is dan ook de provocerende titel die Becker en zijn collega Ludger Woessmann van de universiteit van München meegaven aan een recent vakartikel. In een 66 pagina's, minutieus uitgewerkt betoog analyseert het duo daarin bergen 19de-eeuwse bevolkingsgegevens van de 452 deelstaatjes waaruit Pruisen voor de Duitse eenwording in 1871 bestond. En hun conclusie is onverbiddelijk: er bestaat helemaal niet zoiets als een protestantse werkmentaliteit. Niet het harde werken, maar het leesonderwijs dat Maarten Luther invoerde, heeft de protestanten opgestuwd in de economische vaart der volkeren.


'Luther wilde dat mensen zelf de bijbel gingen lezen', legt Becker uit. 'Dus vertaalden protestanten de bijbel en investeerden ze van het begin af aan meer in onderwijs. Maar lezen is niet alleen goed voor het geloof, maar ook voor zakendoen. Dat gaf een voordeel.'


Kritiek op Weber is er altijd geweest - er zijn tegenwoordig nog maar 'verrekte weinig onderzoekers die sowieso nog in dat arbeidsethos geloven', zegt de Rotterdamse sociaal-historicus Hein Klemann als je hem ernaar vraagt - maar Becker en Woessmann komen met hard, cijfermatig bewijs, opgediept uit de Pruisische deelstaten.


Inderdaad bleken de protestantse staten in de 19de eeuw welvarender dan de katholieke. Maar toen de wetenschappers de invloed van het onderwijs op die welvaart met statistische technieken wegfilterden, bleef er daarvan maar weinig over. 'Dan zijn de inkomensverschillen tussen katholieke en protestantse gebieden compleet verklaarbaar door het opleidingsniveau', zegt Becker. 'Van een protestantse mentaliteit blijft niets over.'


In een nog ongepubliceerde vervolgstudie zoomen de onderzoekers in op katholieke gebieden die wél goed onderwijs hadden. Je mag immers niet uitsluiten dat de protestanten hun arbeidsethos via de scholen alsnog doorgaven. Maar ook die lakmoesproef pleitte tegen Weber. 'We vonden dat katholieke scholing hetzelfde effect had op economische vooruitgang als protestantse scholing. Is er dus een effect van protestantisme, los van het onderwijs? Het antwoord is nee.'


Geen zweet des aanschijns, geen luierende katholieken. Historicus Klemann verbaast het niets. 'Katholieken werken net zo hard, zijn net zo sober', zegt hij. Maar of het leesonderwijs alles verklaart, betwijfelt hij. 'Voor de verklaring van de wortels van economische groei kijken we tegenwoordig naar heel andere factoren. Ligt een markt geïsoleerd, welke politieke structuur is er, is een land ontsloten met rivieren?'


De Rotterdamse socioloog Dick Houtman wijst er op zijn beurt op dat de studie van Becker er een in een lange reeks is. 'Vanaf het prille begin is Webers idee omstreden geweest. Het heeft ook iets contra-intuïtiefs: dat zoiets groots en tastbaars als het kapitalisme geworteld kan zijn in religie.'


Gelukkig, zegt Houtman, is het echte belang van Webers theorie een andere: 'Zijn studie kende een onafhankelijke rol toe aan cultuur bij het verklaren van maatschappelijke ontwikkelingen. Dat er een soort premie kan staan op bepaalde vormen van gedrag, met alle gevolgen van dien, was en is een belangrijk inzicht.'


En of het gevolg van zo'n cultureel duwtje nu is dat mensen harder gaan werken of leren lezen, is in dat licht niet eens zo interessant. Max Webers theorie van de zwoegende protestant mag dan zijn doodverklaard - Webers invloed is nog steeds springlevend.


GODDELIJKE KRACHTEN ACHTER DE EUROCRISIS

Hebben de problemen in de EU wortels in het verschil tussen protestanten en katholieken? Het is een idee dat bij econoom Sascha Becker wel eens is opgekomen. 'Het is opvallend dat de Noord-Europese landen hun financiën goed op orde houden, terwijl in Zuid-Europese landen als Spanje en Italië alles uit de hand loopt. Ik zou niet zeggen dat je dit per se aan religie kunt toeschrijven, maar religie heeft wel invloed op de manier waarop hun economieën zich hebben ontwikkeld', liet hij deze week optekenen in een persbericht.

Maar bij navraag krabbelt hij toch wat terug. 'Dat persbericht was toch een beetje een idee van ons communicatiebureau,' erkent hij. Zo is Griekenland geen katholiek land, en gaat het met het katholieke België niet noemenswaardig slecht.

Toch denkt historicus Hein Klemann dat er wel degelijk cultuurverschillen in het spel zijn. 'Dat het godsdienst is, lijkt mij onzin. Maar noem het zuidelijkheid. Het zuiden is altijd al meer aan het uitgeven dan ze verdienden. Dan devalueerde men gewoon de lire en de peseta.'

Klemann brengt in herinnering hoe onder meer de Nobelprijswinnaar economie Paul Krugman erop wees dat de Europese tegenstellingen dan ook te groot zijn voor één munt. 'Maar niemand luisterde naar hem. Een stelletje gekken besloot de euro in te voeren zonder politieke structuur erboven. Ja, en nu valt de eurozone dus uit elkaar.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden