Zwermen is de mode aan het front

Swarming is het nieuwste toverwoord onder militaire strategen. Een zwerm van simpele, zelfstandig opererende eenheden pakt een vijand vaak effectiever aan dan een centraal geleide operatie....

Door Michael Persson

Het Iraakse regime is verdwenen, er zijn alleen nog een paar pockets of resistance, meldde het Amerikaanse Centraal Commando in april. Kwestie van tijd, en dan zou het weer rustig zijn in Irak.

Maar het is er niet rustiger op geworden. Het geweld is alleen maar toegenomen, de laatste maanden resulterend in sabotage van olie-en waterleidingen, raketaanvallen op hotels, neergehaalde helicopters en autobommen. De aanslagen deze week, in Basra en op het Italiaanse hoofdkwartier in Nassiriya, geven aan dat ook in het zuiden van Irak nu de rust is verdwenen.

Wat het Amerikaanse Centraal Commandovoor het gemak vergat, in april, is dat die 'laatste verzetshaarden' juist typerend zijn voor de moderne oorlogvoering. Wat het commando bovendien over het hoofd zag, is dat veel Amerikaanse militaire denkers vergelijkbare guerrillatactieken tot onderdeel, zoniet de kern van hun toekomstige strategie willen maken.

De nieuwe doctrine, zoals dat heet in militaire kringen, draait om swarming, ofwel zwermen. De truc wordt gebruikt om computers te ontwerpen, bedrijven te organiseren, om post te bezorgen, en is volgens aanhangers dus ook geschikt om een leger in te richten.

Het is niet minder dan een hype, in het Pentagon en omstreken. Defensiebladenzijn er vol van, zwerm-specialisten maken overuren.

Ook de NAVO, en dus de Nederlandse krijgsmacht, zal er drastisch door veranderen, zegt onderzoeker Frans Osinga van Instituut Clingendael. Hij heeft het vooral over network-centric warfare, oorlogvoering met netwerken. Kleinere eenheden, veel minder soldaten, minder tanks, meer 'dingen met vleugels'.

In de Prinsjesdagbrief van het ministerie van Defensie aan de Tweede Kamer wordt voor het eerst melding gemaakt van netwerkvechten. 'De consequenties beginnen langzaam door te dringen', zegt Osinga, een voormalig F16-piloot. 'Vooral bij de landmacht voelen mensen zich bedreigd.'

Het idee van swarming is afgekeken van bijen. 'Een schijnbaar vormeloze, maar zorgvuldig gestructureerde en gecoördineerde manier om een bepaald doel van alle kanten aan te vallen', zo omschreven John Arquilla en David Ronfeldt de tactiek vorige maand in het Amerikaanse Aviation Week & Space Technology. Het principe heeft volgens hen het meest effect met kleine, zelfstandige, kriskras opererende eenheden.

Dat hadden zij niet zelf verzonnen. De Chinese krijgskundige Sun Tzu adviseert al om eeuwen om gesloten fronten te voorkomen. De Mongoolse horden van Genghiz Khan wisten dat ook, in de dertiende eeuw. Engelse jachtvliegtuigen zoemden tijdens de Slag Om Engeland, in 1941, als bijen rond de Duitse bommenwerpers. En Duitse U-boten, die hun Rudeltaktik van de wolven hadden afgekeken, zwierven individueel rond, om vervolgens samen konvooien aan te vallen.

In hun rapport Swarming and the Future of Conflict, in 2000 geschreven voor de Rand Corporation, een militair adviesbureau, werkten Arquilla en Ronfeldt het concept verder uit.

De reden van alle opwinding nu, zegt Osinga, is de 'verbluffende manier' waarop het afgelopen jaar de oorlogen in Afghanistan en Irak zijn gewonnen. Het waren juist de special forces die daar het werk klaarden. Die werken van oudsher met zwerm-tactieken. De Amerikaanse minister van defensie Rumsfeld, die in november 2001 de geestelijk vader van het netwerkvechten had benoemd als hoofd van de afdeling Krijgsmachthervorming, had het over the new American way of war.

In Afghanistan waren er een paar honderd speciale troepen die het werk deden, in Irak negenduizend, volgens Osinga. 'Tachtig procent van de Revolutionaire Garde rond Bagdad is door hen uitgeschakeld. De geallieerde tanks hoefden bij wijze van spreken alleen nog maar de vlag te planten.'

Ook al reden de commando's in Afghanistan soms te paard, het zijn juist nieuwe technologieën die het zwermen en netwerkvechten mogelijk maken, zegt Osinga. Noodzakelijke ingrediënten zijn ten eerste vliegtuigen, voor de slagkracht. Die hadden de Mongoolse hordes nog niet.

Ten tweede informatie-, navigatie-en communicatietechnieken. Zodat losse eenheden weten waar ze zijn, weten wat ze zien en dat aan elkaar kunnen overbrengen. Op die manier dirigeerden commando's binnen een paar minuten raketten naar de door hen aangewezen doelen. Of daar in de buurt.

Techniek is zo essentieel, dat soldaten steeds overbodiger worden. Steeds meer luchtmachten werken met onbemande vliegtuigen, en ook op de grond zetten de Amerikanen sinds vorig jaar robots in. Juist die lenen zich goed voor zwermen, zegt Paolo Gaudiano, researchdirecteur van het Amerikaanse bedrijf Icosystem in Cambridge, Massachussetts.Het bedrijf kreeg het afgelopen jaar een contract van de Amerikaanse luchtmacht en deze zomer een van DARPA, de onderzoeksafdeling van het Pentagon, om strategieën voor robotzwermen te bedenken.

Gesneden koek. Het bedrijf is opgericht door de Franse ingenieur Eric Bonabeau, die sinds de jaren negentig bij mierenkolonies afkijkt om zijn computersoftware en logistieke processen zo efficiënt mogelijk te ontwerpen.

'Het idee is om elk individuele apparaat simpele regels te geven, waardoor ze met z'n allen een moeilijke opdracht kunnen uitvoeren', zegt Gaudiano. Een menselijke bestuurder kan op die manier tientallen robots tegelijk aan het werk zetten.

De instructie aan een groep robots om bijvoorbeeld een huiszoeking te verrichten wordt vertaald in twee eenvoudige regels, voor afzonderlijke robots. Ga op zoek naar warmte, en niet tegen een ander opbotsen. 'Je gooit die robots letterlijk een huis binnen, en ze gaan aan het werk. Geen enkele robot heeft een idee wat de uiteindelijke bedoeling is. Daarvoor zouden ze teveel moeten communiceren, en dat zou ze te traag maken. Maar met z'n allen voldoen ze wel aan de opdracht.' In januaridoet hij definitieve testen voor het Pentagon.

'Het voordeel is dat een groep individuen minder kwetsbaar is dan één groot beest', zegt dr. ir. Chris Verhoeven, die in Delft een zwerm van vijftig satellieten ontwerpt, elk ter grootte van een pak melk. Ook hij is gei¿nspireerd door mieren. 'Ik zie zo'n kolonie als één organisme, waarvan de cellen toevallig wat los zitten.'

Gaudiano vindt overigens wel dat het zwermen in defensiekringen een buzzword is geworden. 'Zwerm-intelligentie in robots is wat anders dan zwermtactieken bij soldaten. Wat soldaten doen ziet er misschien wel willekeurig uit, maar is in hoge mate vanuit een centraal punt geregeld en gecoördineerd. Robots beslissen veel meer zelf wat ze doen. Ook al nemen ze die beslissing op basis van simpele regels.'

Misschien, zeggen zwermdenkers Arquilla en Ronfeldt van de Rand Corporation, moeten toekomstige zwermlegeronderdelen zich ook zo gaan organiseren. Simpeler. Minder nadruk op ingewikkelde techniek. En gewoon afkijken bij dieren. 'Want wie het beste zwermt, heeft de toekomst.'

Afkijken bij het Iraakse verzet kan natuurlijk ook.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden